หมวดหมู่: โรคไต · โภชนาการโรคไต · โซเดียม
ไตเสื่อมระยะ 4–5 กินปลาทูนึ่งได้ไหม: โซเดียมแฝงในปลาทูเค็ม บวมและน้ำท่วมปอด โปรตีนเท่าไรพอดี และปลาสดที่เลือกแทนได้
AI Overview / คำตอบด่วน (BLUF)
ปลาทูนึ่งแบบไทยต้มในน้ำเกลือ จึงเค็มกว่าปลาสดชัดเจน ข้อมูล USDA ระบุปลาทูเค็มมีโซเดียม 4,450 มก. ต่อ 100 กรัม เทียบปลาทูสด 90 มก. ขณะที่ผู้ป่วยโรคไตควรได้โซเดียมน้อยกว่า 2,000 มก. ต่อวัน เกลือที่เกินทำให้บวม ความดันสูง และน้ำท่วมปอดได้ ทางที่ปลอดภัยกว่าคือปลาสดนึ่งหรือต้มกับสมุนไพร
แนวทาง KDIGO 2024 เรื่องโรคไตเรื้อรัง,
แนวทางโภชนาการ KDOQI,
งานทบทวนการลดเกลือในโรคไต
และข้อมูลพื้นฐานเรื่องการกินสำหรับผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังจาก NIDDK
สัญญาณอันตราย ·
โซเดียมในปลาทู ·
เกลือกับอาการบวม ·
โปรตีนและฟอสฟอรัส ·
ปลาสดและวิธีปรุง ·
ตารางเปรียบเทียบ ·
คำถามที่พบบ่อย
จากกลุ่มผู้ป่วยโรคไต: ไตระยะ 4–5 ยังกินปลาทูนึ่งได้ไหม
สมาชิกท่านหนึ่งที่ดูแลโรคไตระยะ 4–5 ซึ่งยังไม่ฟอกไต ถามว่าปลาทูนึ่งเป็นกับข้าวประจำบ้าน ยังกินได้ไหม และถ้าต้องเลี่ยง ควรกินปลาอะไรแทน
หลายคนในกลุ่มถามต่อว่า ต้มน้ำทิ้งก่อนกินช่วยได้ไหม และอาการบวมหรือหอบแบบไหนที่ต้องรีบไปโรงพยาบาล
คำตอบสั้นๆ: ปัญหาหลักของปลาทูนึ่งคือเกลือ ไม่ใช่ตัวปลา เนื้อปลาทูเป็นโปรตีนที่ดี แต่การต้มในน้ำเกลือทำให้โซเดียมสูง
ในไตระยะ 4–5 ไตขับเกลือและน้ำได้น้อยลง เกลือที่เกินจึงกลายเป็นน้ำค้างในร่างกาย ถ้าคำถามเรื่องเกลือชมพูหรือก้างปลาด้วย อ่านต่อได้ที่
ไตเสื่อมระยะ 4 กินปลานิลทอดเกลือชมพูได้ไหม
สัญญาณอันตราย — ต้องรีบพบแพทย์หรือไปโรงพยาบาล
คำตอบตรง: ในไตระยะ 4–5 อาการที่อันตรายเร็วจากเกลือเกินคือน้ำท่วมปอดและความดันสูงวิกฤต ส่วนโพแทสเซียมสูงอาจมาจากเกลือทดแทนหรืออาหารโพแทสเซียมสูง
(McMahon 2021,
Te Dorsthorst 2019)
ไปโรงพยาบาลทันที หรือโทร 1669
- หอบเหนื่อย นอนราบไม่ได้ ต้องลุกนั่งกลางดึก หรือไอมีเสมหะเป็นฟองสีชมพู — อาจเป็นน้ำท่วมปอด
- ความดันตั้งแต่ 180/120 ร่วมกับปวดหัวรุนแรง เจ็บหน้าอก ตามัว แขนขาอ่อนแรง หรือพูดไม่ชัด
- ใจสั่น ชีพจรเต้นผิดจังหวะ หรือกล้ามเนื้ออ่อนแรงทั้งตัว — อาจเป็นโพแทสเซียมในเลือดสูง
- สับสน ซึม ชัก หรือคลื่นไส้อาเจียนจนกินอะไรไม่ได้
นัดพบแพทย์ภายในไม่กี่วัน
- ขาหรือข้อเท้าบวมกดบุ๋ม หน้าบวมตอนเช้า หรือน้ำหนักขึ้นเร็วหลายกิโลกรัมในไม่กี่วัน
- ความดันวัดที่บ้านได้ 140/90 ขึ้นไปหลายครั้ง — ยังไม่ใช่ภาวะฉุกเฉินถ้าไม่มีอาการ แต่สูงกว่าเป้าหมาย ควรนำบันทึกความดันไปให้แพทย์ดู
- ปัสสาวะออกน้อยลงชัดเจน หรือปัสสาวะเป็นฟองมากขึ้น
- แผลผิวหนังที่เจ็บมาก สีม่วงคล้ำ หรือแข็งเป็นแผ่น — พบน้อย ส่วนใหญ่ในผู้ฟอกไต ควรให้แพทย์ตรวจโดยเร็ว
2. ทำไมเกลือทำให้บวม ความดันขึ้น และน้ำท่วมปอดในไตระยะ 4–5
คำตอบตรง: เมื่อไตขับโซเดียมได้น้อยลง ร่างกายเก็บน้ำไว้เพื่อเจือจางเกลือ น้ำนอกเซลล์จึงเพิ่มขึ้น
ผลคือขาบวม ความดันสูง และในรายที่น้ำเกินมาก น้ำซึมเข้าถุงลมปอด งานทดลองแบบสุ่มพบว่าการลดเกลือในโรคไตลดทั้งความดันและโปรตีนรั่วในปัสสาวะ
(McMahon 2013,
McMahon 2021)
เกลือ 1 ส่วน พาน้ำตามมา
งานทดลองแบบสุ่มไขว้ปกปิดสองทางในผู้ป่วยไตระยะ 3–4 ที่ความดันสูง 20 คน พบว่าช่วงลดเกลือ ความดันเฉลี่ยลดลง 10/4 มิลลิเมตรปรอท
ปริมาตรน้ำนอกเซลล์ลดลง และโปรตีนกับอัลบูมินรั่วในปัสสาวะลดลง ผู้วิจัยระบุว่าขนาดผลมากกว่าที่พบในคนไตปกติ
แปลว่าผู้ป่วยโรคไตไวต่อเกลือเป็นพิเศษ
(McMahon 2013)
ภาพรวมจากงานทบทวน 21 งานวิจัย
งานทบทวนอย่างเป็นระบบของ Cochrane รวม 21 งานวิจัย 1,197 คน พบว่าการลดเกลือราว 4.2 กรัมต่อวัน (โซเดียม 1,690 มิลลิกรัม)
ลดความดัน 6.91/3.91 มิลลิเมตรปรอท ด้วยหลักฐานความเชื่อมั่นสูง และลดอัลบูมินในปัสสาวะร้อยละ 36 ในโรคไตระยะต้น
ขณะเดียวกันพบว่าความดันต่ำจนมีอาการเพิ่มขึ้น (RR 6.70) ผู้ที่กินยาลดความดันหลายตัวจึงควรลดเกลือภายใต้การติดตามของแพทย์
(McMahon 2021)
กินเค็มมาก ทำให้ยาปกป้องไตได้ผลน้อยลง
การวิเคราะห์ผู้ป่วยโรคไตที่ไม่เป็นเบาหวาน 500 คนที่ได้ยากลุ่ม ACE inhibitor (ramipril) พบว่ากลุ่มที่กินเกลือมาก
เกิดไตวายระยะสุดท้าย 18.2 ต่อ 100 คน-ปี เทียบกับ 6.1 ในกลุ่มที่กินเกลือน้อย และฤทธิ์ลดโปรตีนรั่วของยาลดลง
แม้ความดันใกล้เคียงกัน กลุ่มที่กินเค็มมากในงานนี้คือเกลือมากกว่า 14 กรัมต่อวัน
(Vegter 2012)
เป้าหมายความดัน และเมื่อไรจึงเป็นภาวะฉุกเฉิน
แนวทาง KDIGO 2021 เสนอเป้าหมายความดันตัวบนต่ำกว่า 120 มิลลิเมตรปรอท เมื่อวัดแบบมาตรฐานในคลินิก สำหรับผู้ป่วยโรคไตส่วนใหญ่ที่ยังไม่ฟอกไต
ถ้าทนได้ ตัวเลขจริงของแต่ละคนให้แพทย์ผู้ดูแลกำหนด
(KDIGO 2021)
ภาวะฉุกเฉินคือความดันตั้งแต่ 180/120 ร่วมกับอาการ เช่น ปวดหัวรุนแรง เจ็บหน้าอก ตามัว หรือหอบ หรือมีอาการน้ำท่วมปอดไม่ว่าความดันเท่าไร
บวม หอบ ความดันสูง หรือปัสสาวะน้อยลง อยู่ในระดับไหน?
วิเคราะห์ระดับความรุนแรงและรับคำแนะนำเฉพาะบุคคลจาก Advisory team ของเรา แบบประเมินนี้ช่วยจัดระดับสัญญาณเตือนของผู้ป่วยโรคไต
ว่าเฝ้าดูได้ ควรนัดแพทย์ หรือควรรีบไปโรงพยาบาล ไม่ใช่การวินิจฉัยโรค และไม่ได้แทนผลเลือด ใช้ร่วมกับรายการสัญญาณอันตรายด้านบน
3. โปรตีนและฟอสฟอรัสในปลา: ไตระยะ 4–5 กินได้เท่าไร
คำตอบตรง: ปลาสดเป็นโปรตีนที่เหมาะ แต่ต้องคุมปริมาณ KDOQI 2020 แนะนำโปรตีน 0.55–0.6 กรัมต่อน้ำหนักตัว 1 กิโลกรัมต่อวัน
ในผู้ป่วยไตระยะ 3–5 ที่ยังไม่ฟอกไตและไม่เป็นเบาหวาน ภายใต้การดูแลของนักกำหนดอาหาร ส่วน KDIGO 2024 เสนอ 0.8 กรัมต่อกิโลกรัมต่อวัน
(KDOQI 2020,
KDIGO 2024)
ตัวอย่างงบโปรตีนของคนน้ำหนัก 60 กิโลกรัม
ที่ 0.55–0.6 กรัมต่อกิโลกรัม จะได้โปรตีนราว 33–36 กรัมต่อวัน ที่ 0.8 กรัมต่อกิโลกรัมได้ราว 48 กรัมต่อวัน
ปลานิลสด 100 กรัมมีโปรตีน 20.1 กรัม ข้าว ผัก และไข่ในมื้ออื่นก็มีโปรตีนด้วย ปลาในแต่ละมื้อจึงมักอยู่ราว 40–60 กรัม
ตัวเลขของแต่ละคนขึ้นกับระยะโรค เบาหวาน และภาวะโภชนาการ ควรให้นักกำหนดอาหารคำนวณ
ส่วนผู้ไม่เป็นเบาหวานคือ 0.55–0.6 หรือ 0.28–0.43 ร่วมกับคีโตแอนะล็อกภายใต้การติดตามใกล้ชิด
และการงดโปรตีนมากเกินไปเองเสี่ยงภาวะขาดโปรตีนและพลังงาน เมื่อเริ่มฟอกไต ความต้องการโปรตีนเพิ่มเป็น 1.0–1.2 กรัมต่อกิโลกรัมต่อวัน
ตาราง: เป้าหมายโปรตีนตามสถานการณ์
ตามแนวทาง KDOQI 2020 และ KDIGO 2024 ใช้ร่วมกับนักกำหนดอาหาร
| สถานการณ์ | โปรตีนต่อวัน | ตัวอย่าง 60 กก. | ข้อควรระวัง |
|---|---|---|---|
| ไตระยะ 3–5 ยังไม่ฟอกไต ไม่เป็นเบาหวาน | 0.55–0.6 กรัม/กก. (KDOQI 2020) | 33–36 กรัม | ต้องได้พลังงานพอ 25–35 กิโลแคลอรี/กก. เพื่อไม่ให้สลายกล้ามเนื้อ |
| ไตระยะ 3–5 ยังไม่ฟอกไต เป็นเบาหวาน | 0.6–0.8 กรัม/กก. (KDOQI 2020) | 36–48 กรัม | คุมน้ำตาลไปพร้อมกัน |
| โปรตีนต่ำมากร่วมกับคีโตแอนะล็อก | 0.28–0.43 กรัม/กก. (KDOQI 2020) | 17–26 กรัม | ทำเฉพาะภายใต้การติดตามของแพทย์และนักกำหนดอาหาร |
| แนวทางทั่วไป ไตระยะ 3–5 (KDIGO 2024) | 0.8 กรัม/กก. เลี่ยงเกิน 1.3 | 48 กรัม | ผู้สูงอายุที่เปราะบางอาจต้องการมากกว่านี้ |
| ฟอกเลือดหรือล้างไตทางช่องท้อง | 1.0–1.2 กรัม/กก. (KDOQI 2020) | 60–72 กรัม | การฟอกไตดึงโปรตีนออกบางส่วน จึงต้องกินเพิ่ม |
ฟอสฟอรัสต่อโปรตีนในปลา
ปลาทูสดมีฟอสฟอรัสราว 11.7 มิลลิกรัมต่อโปรตีน 1 กรัม ปลานิลสดราว 8.5 มิลลิกรัม ในผู้ป่วยฟอกเลือด
การกินที่สัดส่วนตั้งแต่ 16 มิลลิกรัมต่อโปรตีน 1 กรัม สัมพันธ์กับความเสี่ยงเสียชีวิต 1.99 เท่า
(Noori 2010)
เนื้อปลาสดจึงอยู่ในกลุ่มสัดส่วนปานกลาง ส่วนที่ควรระวังกว่าคือปลาแปรรูปที่ใส่สารเติมแต่งฟอสเฟต ซึ่งดูดซึมได้เกือบทั้งหมด
และการกินก้างปลาที่นิ่มหรือปลาตัวเล็กทั้งตัว ซึ่งเพิ่มทั้งแคลเซียมและฟอสฟอรัส
(Benini 2011,
Kalantar-Zadeh 2010)
หินปูนเกาะหลอดเลือด และภาวะ calciphylaxis
ฟอสฟอรัสในเลือดที่สูงต่อเนื่องเป็นเดือนถึงปี สัมพันธ์กับหินปูนในหลอดเลือดและกระดูกบาง ส่วน calciphylaxis เป็นภาวะที่พบน้อย
ส่วนใหญ่ในผู้ฟอกไต หลอดเลือดเล็กใต้ผิวหนังมีหินปูนและอุดตัน เกิดแผลที่เจ็บมาก และเป็นภาวะที่อันตราย มีหลายปัจจัยร่วมกัน
ไม่ได้เกิดจากปลาทูมื้อเดียว
(Nigwekar 2018)
การคุมฟอสฟอรัสดูจากผลเลือดเป็นแนวโน้มร่วมกับแพทย์โรคไต
4. ปลาสดและวิธีปรุงที่เลือกแทนได้
คำตอบตรง: เลือกปลาสด ปรุงด้วยการนึ่งหรือต้ม และใช้สมุนไพรแทนเกลือกับน้ำปลา
วิธีนี้ได้โปรตีนเท่าเดิมโดยโซเดียมลดลงจากหลักพันเหลือหลักสิบมิลลิกรัมต่อ 100 กรัม
(NIDDK,
KDIGO 2024)
ปลาสดที่หาง่าย
- ปลานิล ปลาทับทิม ปลาช่อน ปลากะพง: เนื้อขาว โซเดียมต่ำเมื่อสด เลือกส่วนที่ไม่มีก้างเล็กมาก
- ปลาทูสด: ซื้อแบบยังไม่ผ่านการต้มเกลือ แล้วนึ่งเองที่บ้าน ได้ไขมันโอเมก้า 3 โดยไม่ได้เกลือจากโรงงาน
- เลี่ยงเป็นประจำ: ปลาทูนึ่งเข่ง ปลาเค็ม ปลาแห้ง ปลาร้า ลูกชิ้นปลา ปูอัด และปลากระป๋องในซอส
ปรุงรสด้วยสมุนไพรแทนเกลือ
นึ่งหรือต้มปลากับข่า ตะไคร้ ใบมะกรูด กระเทียม พริกไทย และบีบมะนาวตอนกิน ช่วยให้มีกลิ่นและรสโดยไม่ต้องเติมเกลือ
ถ้าต้องใช้น้ำปลา ให้วัดด้วยช้อนชา 1 ช้อนชามีโซเดียมราว 470 มิลลิกรัม และนับรวมกับทั้งวัน
ผู้ที่โพแทสเซียมในเลือดสูงควรถามนักกำหนดอาหารเรื่องปริมาณสมุนไพรและน้ำมะนาว แม้ใช้ในปริมาณน้อยก็ตาม
ต้มหรือแช่น้ำทิ้ง ช่วยลดเค็มได้แค่ไหน
การล้างหรือต้มน้ำทิ้งช่วยดึงเกลือที่ผิวออกได้บางส่วน แต่ยังไม่มีงานวิจัยที่วัดว่าวิธีนี้ลดโซเดียมในปลาทูนึ่งไทยได้เท่าไร
งานวิจัยการคืนความเค็มของปลาค็อดเค็มใช้การแช่น้ำเย็นเป็นวัน และทดสอบนานถึง 72 ชั่วโมง พร้อมเตือนว่าแช่ที่อุณหภูมิสูงกว่า 10 องศาเซลเซียสเสี่ยงเชื้อเจริญเติบโต
(Oliveira 2015)
การต้มทิ้ง 2–3 รอบในครัวบ้านจึงลดเค็มได้ไม่ทราบปริมาณ ไม่ควรถือเป็นใบอนุญาตให้กินเป็นประจำ
มื้ออื่นของวันนั้นเลือกอาหารไม่ปรุงเค็ม และชั่งน้ำหนักตัวเช้าวันถัดไปเพื่อดูว่าบวมเพิ่มหรือไม่
เกลือทดแทนและซอสลดโซเดียม
งานทบทวนรายงานผู้ป่วยภาวะโพแทสเซียมสูงจากอาหาร 44 เหตุการณ์ พบว่าเกลือทดแทนเป็นสาเหตุ 12 เหตุการณ์ และระดับโพแทสเซียมเฉลี่ยสูงถึง 8.2 มิลลิอิควิวาเลนต์ต่อลิตร
(Te Dorsthorst 2019)
อ่านฉลากหาคำว่า potassium chloride และถามแพทย์ก่อนใช้
ขั้นตอนเปลี่ยนจากปลาทูนึ่งเป็นปลาสด
5. เปรียบเทียบแนวทางคุมเกลือ น้ำ และความดันในไตระยะ 4–5
คำตอบตรง: การคุมเกลือในอาหารเป็นฐานที่ทำให้ยาความดันและยาขับปัสสาวะได้ผลดีขึ้น
ส่วนการต้มน้ำทิ้งหรือเกลือทดแทนไม่ใช่ทางลัดที่ปลอดภัย
(Vegter 2012,
KDIGO 2021)
ตาราง: เปรียบเทียบอาหาร ยา และพฤติกรรม ในการคุมเกลือและน้ำ
ชื่อยาเป็นชื่อสามัญ ใช้ตามแผนของแพทย์เจ้าของไข้เท่านั้น
| แนวทาง | ช่วยอย่างไร | หลักฐาน | ข้อควรระวัง |
|---|---|---|---|
| ลดโซเดียมให้ต่ำกว่า 2,000 มก. ต่อวัน | ลดน้ำนอกเซลล์ ความดัน และโปรตีนรั่ว | KDIGO 2024, McMahon 2013, McMahon 2021 | ผู้ที่กินยาความดันหลายตัวอาจเวียนหัวจากความดันต่ำ ควรติดตามความดัน |
| ปลาสดนึ่งหรือต้มกับสมุนไพร แทนปลาทูนึ่งและปลาเค็ม | ได้โปรตีนเท่าเดิม โซเดียมลดลงหลายสิบเท่า | USDA FDC, NIDDK | คุมปริมาณตามงบโปรตีน ระวังก้างนิ่ม |
| ยากลุ่ม ACE inhibitor หรือ ARB (เช่น ramipril, losartan) | ลดความดันและโปรตีนรั่ว ชะลอไตเสื่อม | KDIGO 2021, Vegter 2012 (กินเค็มมากทำให้ฤทธิ์ลดลง) | ตรวจโพแทสเซียมและครีเอตินินตามนัด |
| ยาขับปัสสาวะกลุ่ม loop (เช่น furosemide) | ขับเกลือและน้ำออก ลดบวมและน้ำท่วมปอด | ใช้ตามดุลยพินิจแพทย์ในไตระยะท้าย | ได้ผลน้อยลงถ้ากินเค็มต่อเนื่อง ระวังขาดน้ำและเกลือแร่ผิดปกติ |
| จำกัดน้ำดื่มตามที่แพทย์กำหนด | ลดน้ำเกินในผู้ที่ปัสสาวะออกน้อย | ปรับตามปริมาณปัสสาวะของแต่ละคน | กินเค็มแล้วกระหายน้ำ ทำให้จำกัดน้ำยากขึ้น |
| ต้มหรือแช่ปลาทูนึ่งในน้ำทิ้ง | ลดเกลือที่ผิวได้บางส่วน | ยังไม่มีการวัดในปลาทูนึ่งไทย (Oliveira 2015 ศึกษาปลาค็อดเค็ม) | ไม่ทราบปริมาณที่ลดได้ ใช้ได้เฉพาะกินเป็นครั้งคราว |
| เกลือทดแทนที่มีโพแทสเซียมคลอไรด์ | ลดโซเดียมในการปรุง | Te Dorsthorst 2019 (รายงานโพแทสเซียมสูง) | ไม่ควรใช้เองในไตระยะ 4–5 เสี่ยงหัวใจเต้นผิดจังหวะ |
ความเชื่อที่ควรแก้
ปลาทูนึ่งไม่ได้ทอด จึงไม่เค็ม
คำว่านึ่งหมายถึงวิธีทำให้สุก แต่ปลาทูนึ่งเข่งส่วนใหญ่ผ่านน้ำเกลือเข้มข้น โซเดียมจึงสูงกว่าปลาสดชัดเจน แม้ไม่มีน้ำมัน
ต้มน้ำทิ้ง 2–3 รอบแล้วกินได้ทุกวัน
ลดเกลือได้บางส่วน แต่ไม่ทราบปริมาณ และยังไม่มีการวัดในปลาทูนึ่งไทย ปลาสดเป็นทางที่ควบคุมโซเดียมได้ชัดเจนกว่า
ปลาทะเลทุกชนิดอันตรายต่อไต
ไม่จริง ปลาทูสดมีโซเดียม 90 มิลลิกรัมต่อ 100 กรัม ใกล้เคียงปลาน้ำจืด ปัญหาคือการถนอมด้วยเกลือ เรื่องพิวรีนสำคัญในผู้ที่เป็นเกาต์หรือกรดยูริกสูง ซึ่งควรคุยกับแพทย์แยกต่างหาก
ความดัน 140/90 ต้องไปห้องฉุกเฉินทันที
ตัวเลขนี้สูงกว่าเป้าหมายและควรนัดแพทย์ แต่ภาวะฉุกเฉินคือความดันตั้งแต่ 180/120 ร่วมกับอาการ หรือมีอาการน้ำท่วมปอด
ใช้เกลือโซเดียมต่ำแทนก็ปลอดภัย
เกลือโซเดียมต่ำหลายชนิดใช้โพแทสเซียมแทน ซึ่งเสี่ยงโพแทสเซียมสูงในไตระยะ 4–5 ควรถามแพทย์ก่อนใช้
ยิ่งงดโปรตีน ไตยิ่งเสื่อมช้า
การลดโปรตีนช่วยลดของเสีย แต่ถ้าลดจนพลังงานและโปรตีนไม่พอ ร่างกายจะสลายกล้ามเนื้อ ควรได้ตามงบที่นักกำหนดอาหารคำนวณ
คำถามที่พบบ่อย (FAQ)
ไตเสื่อมระยะ 4–5 กินปลาทูนึ่งได้ไหม?
ไม่ควรกินเป็นประจำ ปลาทูนึ่งแบบไทยผ่านการต้มในน้ำเกลือ ข้อมูล USDA ระบุว่าปลาทูเค็มมีโซเดียม 4,450 มิลลิกรัมต่อ 100 กรัม ขณะที่ปลาทูสดมีเพียง 90 มิลลิกรัม และแนวทาง KDIGO 2024 แนะนำให้ผู้ป่วยโรคไตกินโซเดียมน้อยกว่า 2,000 มิลลิกรัมต่อวัน ปลาทูนึ่งไทยน่าจะเค็มน้อยกว่าปลาทูเค็มตากแห้ง แต่ยังเค็มกว่าปลาสดชัดเจน ถ้าอยากกินเป็นครั้งคราว ให้กินไม่เกินครึ่งตัวเล็ก ไม่จิ้มน้ำปลาเพิ่ม และเลือกปลาสดเป็นอาหารประจำ
ทำไมปลาทูนึ่งถึงมีโซเดียมแฝง แล้วทำให้บวมได้อย่างไร?
โซเดียมแฝงมาจากน้ำเกลือที่ใช้ต้มและถนอมปลา ไม่ได้มองเห็นเป็นเม็ดเกลือ เมื่อไตขับโซเดียมได้น้อยลง ร่างกายเก็บน้ำไว้เจือจางเกลือ น้ำนอกเซลล์จึงเพิ่มขึ้น ทำให้ขาบวม น้ำหนักขึ้น และความดันสูง ถ้าน้ำเกินมากจะซึมเข้าปอดจนหอบ งานทดลองในผู้ป่วยไตระยะ 3–4 พบว่าการลดเกลือลดความดันเฉลี่ย 10/4 มิลลิเมตรปรอท และลดปริมาตรน้ำนอกเซลล์
ต้มหรือแช่น้ำทิ้งก่อนกิน ช่วยลดเค็มได้แค่ไหน?
ช่วยลดเกลือที่ผิวได้บางส่วน แต่ยังไม่มีงานวิจัยที่วัดว่าลดโซเดียมในปลาทูนึ่งไทยได้เท่าไร งานวิจัยการคืนความเค็มของปลาค็อดเค็มต้องแช่น้ำเย็นเป็นวัน และทดสอบนานถึง 72 ชั่วโมง การต้มทิ้ง 2–3 รอบในครัวบ้านจึงไม่ใช่ใบอนุญาตให้กินเป็นประจำ ปลาสดเป็นทางที่ควบคุมโซเดียมได้ชัดเจนกว่า
ปลาสดชนิดไหนเหมาะกับไตระยะ 4–5?
ปลาสดเนื้อขาว เช่น ปลานิล ปลาทับทิม ปลาช่อน และปลากะพง หรือปลาทูสดที่ยังไม่ผ่านการต้มเกลือ ล้วนมีโซเดียมต่ำเมื่อสด ปลานิลสด 100 กรัมมีโซเดียม 52 มิลลิกรัม และโปรตีน 20.1 กรัม ปรุงด้วยการนึ่งหรือต้มกับข่า ตะไคร้ ใบมะกรูด กระเทียม และบีบมะนาว แทนเกลือและน้ำปลา เลี่ยงก้างนิ่มและปลาแปรรูป เช่น ลูกชิ้นปลาและปูอัด ซึ่งมักมีเกลือและสารเติมแต่งฟอสเฟต
ไตระยะ 4–5 ควรกินโปรตีนวันละเท่าไร?
KDOQI 2020 แนะนำ 0.55–0.6 กรัมต่อน้ำหนักตัว 1 กิโลกรัมต่อวัน ในผู้ป่วยไตระยะ 3–5 ที่ยังไม่ฟอกไตและไม่เป็นเบาหวาน และ 0.6–0.8 กรัมในผู้ที่เป็นเบาหวาน ส่วน KDIGO 2024 เสนอ 0.8 กรัมต่อกิโลกรัมต่อวัน คนน้ำหนัก 60 กิโลกรัมจึงได้ราว 33–48 กรัมต่อวัน ซึ่งรวมโปรตีนจากข้าวและอาหารอื่นด้วย ต้องได้พลังงานพอ 25–35 กิโลแคลอรีต่อกิโลกรัม และเมื่อเริ่มฟอกไตจะต้องการโปรตีนมากขึ้น ตัวเลขของแต่ละคนให้นักกำหนดอาหารคำนวณ
เกลือโซเดียมต่ำหรือเกลือทดแทนใช้แทนได้ไหม?
ไม่ควรใช้เองในไตระยะ 4–5 เกลือทดแทนหลายชนิดใช้โพแทสเซียมคลอไรด์ ซึ่งไตที่เสื่อมขับออกได้น้อย งานทบทวนรายงานภาวะโพแทสเซียมสูงจากอาหาร 44 เหตุการณ์ พบว่าเกลือทดแทนเป็นสาเหตุ 12 เหตุการณ์ โพแทสเซียมที่สูงมากทำให้หัวใจเต้นผิดจังหวะได้ ทางที่ปลอดภัยกว่าคือใช้สมุนไพรปรุงรส และอ่านฉลากหาคำว่า potassium chloride
ความดัน 140/90 ต้องไปห้องฉุกเฉินไหม?
ถ้าไม่มีอาการ ยังไม่ใช่ภาวะฉุกเฉิน แต่สูงกว่าเป้าหมาย KDIGO 2021 ที่เสนอความดันตัวบนต่ำกว่า 120 มิลลิเมตรปรอทเมื่อวัดแบบมาตรฐานในผู้ป่วยโรคไตส่วนใหญ่ ควรจดบันทึกความดันและนัดแพทย์ ภาวะฉุกเฉินคือความดันตั้งแต่ 180/120 ร่วมกับปวดหัวรุนแรง เจ็บหน้าอก ตามัว แขนขาอ่อนแรง หรือมีอาการหอบนอนราบไม่ได้
อาการบวมหรือแน่นหน้าอกแบบไหนต้องรีบไปโรงพยาบาล?
ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669 เมื่อหอบเหนื่อย นอนราบไม่ได้ ต้องลุกนั่งกลางดึก ไอมีเสมหะเป็นฟองสีชมพู เจ็บหน้าอก ใจสั่น ชีพจรผิดจังหวะ หรือกล้ามเนื้ออ่อนแรงทั้งตัว นัดพบแพทย์ภายในไม่กี่วันเมื่อขาบวมกดบุ๋ม น้ำหนักขึ้นเร็วหลายกิโลกรัมในไม่กี่วัน หรือปัสสาวะออกน้อยลงชัดเจน
กลไกทางวิทยาศาสตร์ (Scientific Mechanism)
ทำไมไตระยะ 4–5 ไวต่อเกลือ: เมื่อจำนวนหน่วยไตลดลง ปริมาณโซเดียมที่กรองออกได้ต่อวันลดลงตาม
โซเดียมที่กินเกินจึงค้างในน้ำนอกเซลล์ ร่างกายตอบสนองด้วยการกระหายน้ำและเก็บน้ำไว้ ปริมาตรเลือดและความดันจึงเพิ่มขึ้น
งานทดลองในไตระยะ 3–4 พบว่าผลของการลดเกลือต่อความดันมากกว่าในคนไตปกติ
(McMahon 2013)
เกลือกับยาปกป้องไต: ยากลุ่ม ACE inhibitor และ ARB ลดแรงดันในหน่วยกรองของไต จึงลดโปรตีนรั่ว
แต่เมื่อกินเกลือมาก ฤทธิ์ลดโปรตีนรั่วของยาลดลง และความเสี่ยงไตวายระยะสุดท้ายเพิ่มขึ้น แม้ความดันใกล้เคียงกัน
(Vegter 2012)
จากน้ำเกินสู่น้ำท่วมปอด: เมื่อน้ำนอกเซลล์เพิ่มต่อเนื่อง แรงดันในหลอดเลือดฝอยของปอดสูงขึ้น
น้ำซึมเข้าช่องว่างระหว่างถุงลม การแลกเปลี่ยนออกซิเจนแย่ลง จึงหอบโดยเฉพาะเมื่อนอนราบ ซึ่งเป็นเหตุผลที่ต้องรีบรักษา
โพแทสเซียมจากเกลือทดแทน: ไตเป็นทางขับโพแทสเซียมหลัก เมื่อไตเสื่อมร่วมกับใช้ยากลุ่ม ACE inhibitor หรือ ARB
ความสามารถขับโพแทสเซียมลดลงอีก โพแทสเซียมคลอไรด์ในเกลือทดแทนจึงทำให้ระดับในเลือดสูงจนกระทบการนำไฟฟ้าของหัวใจได้
(Te Dorsthorst 2019)
เรียบเรียงและทบทวนโดย ผศ.ดร.นรวิชญ์ ราษฎร์พิบูลย์
เอกสารอ้างอิงทางวิชาการ (E-E-A-T)
- KDIGO CKD Work Group. KDIGO 2024 Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney Disease. Kidney Int 2024 (PMID 38490803)
- Ikizler TA et al. KDOQI Clinical Practice Guideline for Nutrition in CKD: 2020 Update. Am J Kidney Dis 2020 (PMID 32829751)
- Cheung AK et al. Executive summary of the KDIGO 2021 Clinical Practice Guideline for the Management of Blood Pressure in Chronic Kidney Disease. Kidney Int 2021 (PMID 33637203)
- McMahon EJ et al. A randomized trial of dietary sodium restriction in CKD. J Am Soc Nephrol 2013 (PMID 24204003)
- McMahon EJ et al. Altered dietary salt intake for people with chronic kidney disease. Cochrane Database Syst Rev 2021 (PMID 34164803)
- Vegter S et al. Sodium intake, ACE inhibition, and progression to ESRD. J Am Soc Nephrol 2012 (PMID 22135311)
- Te Dorsthorst RPM et al. Review of case reports on hyperkalemia induced by dietary intake: not restricted to chronic kidney disease patients. Eur J Clin Nutr 2019 (PMID 29588531)
- Noori N et al. Association of dietary phosphorus intake and phosphorus to protein ratio with mortality in hemodialysis patients. Clin J Am Soc Nephrol 2010 (PMID 20185606)
- Benini O et al. Extra-phosphate load from food additives in commonly eaten foods: a real and insidious danger for renal patients. J Ren Nutr 2011 (PMID 21055967)
- Kalantar-Zadeh K et al. Understanding sources of dietary phosphorus in the treatment of patients with chronic kidney disease. Clin J Am Soc Nephrol 2010 (PMID 20093346)
- Nigwekar SU et al. Calciphylaxis. N Engl J Med 2018 (PMID 29719190)
- Oliveira H et al. Quality changes during cod (Gadus morhua) desalting at different temperatures. J Sci Food Agric 2015 (PMID 25378287)
- USDA FoodData Central — Fish, mackerel, salted (FDC ID 168149); Fish, mackerel, Atlantic, raw (175119); Fish, tilapia, raw (175176); Sauce, fish, ready-to-serve (174531) · NIDDK — Healthy Eating for Adults with Chronic Kidney Disease
ข้อจำกัดความรับผิดชอบทางการแพทย์ (Medical Disclaimer)
บทความนี้ให้ข้อมูลทั่วไปเพื่อการศึกษาเรื่องโซเดียม โปรตีน และการเลือกปลาในผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังระยะ 4–5 ไม่ใช่การวินิจฉัย การสั่งยา หรือแผนการรักษาเฉพาะบุคคล
ตัวเลขสารอาหารเป็นค่าจากฐานข้อมูล ปริมาณจริงขึ้นกับชนิดปลา สูตรน้ำเกลือ และวิธีปรุง ชื่อยาเป็นชื่อสามัญเพื่อการศึกษาเท่านั้น
ห้ามเริ่ม ปรับ หรือหยุดยาความดัน ยาขับปัสสาวะ หรือยาอื่นเองโดยไม่ปรึกษาแพทย์เจ้าของไข้ แผนอาหารควรวางร่วมกับแพทย์โรคไตและนักกำหนดอาหาร ในภาวะฉุกเฉินโทร 1669