โรงพยาบาลโทรนัดเพราะพบเซลล์ปากมดลูกผิดปกติ แต่ไม่บอกผลทางโทรศัพท์ แปลว่าเป็นมะเร็งไหม: ความหมายผล Pap/HPV ขั้นตอนส่องกล้อง Colposcopy และ LEEP และการเตรียมตัวก่อนวันนัด

คำถามจากคุณแม่เลี้ยงเดี่ยว: ตรวจสุขภาพประจำปีแล้วพยาบาลโทรให้ไปพบแพทย์เพราะพบเซลล์ผิดปกติ ถามว่าเป็นมะเร็งไหมก็ไม่ตอบ ตอนนี้หน้าชา มือชา เครียดมาก

คำตอบตรง: การถูกโทรนัดไม่ได้บอกว่าผลร้ายแรงแค่ไหน ผลผิดปกติทุกระดับที่ต้องส่องกล้องจะถูกนัดแบบเดียวกัน
และผลที่พบบ่อยที่สุดคือการเปลี่ยนแปลงระดับต่ำ อาการหน้าชา มือชา ใจสั่นตอนรับสายเป็นปฏิกิริยาของร่างกายต่อความตกใจ ซึ่งพบได้บ่อยมาก

สมาชิกกลุ่มสุขภาพผู้หญิงที่สนใจเรื่อง HPV และมะเร็งปากมดลูกเล่าว่า ไปตรวจสุขภาพประจำปีด้วยสิทธิ์ประกันสังคม ทั้งตรวจเลือด ตรวจภายใน และคัดกรองมะเร็งปากมดลูก
แล้วพยาบาลโทรมานัดให้พบแพทย์เพราะพบเซลล์ผิดปกติ เธอเป็นแม่เลี้ยงเดี่ยวของลูกวัย 6 ขวบครึ่งและ 9 ขวบ และมีนัดพบแพทย์ในอีกไม่กี่วัน
บทความนี้สรุปจากงานวิจัยและแนวทางสากล เพื่อช่วยให้เตรียมตัวและตั้งคำถามกับแพทย์ได้ ไม่ใช่การเดาผลของใคร

1. พบเซลล์ผิดปกติแปลว่าอะไร และทำไมส่วนใหญ่ยังไม่ใช่มะเร็ง

คำตอบตรง: การคัดกรองปากมดลูกถูกออกแบบมาเพื่อจับการเปลี่ยนแปลงก่อนเป็นมะเร็ง เซลล์ผิดปกติส่วนใหญ่เป็นระดับต่ำและหายเองได้ แต่ผลคัดกรองยังไม่ใช่การวินิจฉัย ต้องรอแพทย์ส่องกล้องและดูผลชิ้นเนื้อ

การศึกษาติดตาม 4,504 คน (2007)
ที่มีผล ASC-US หรือ LSIL พบว่า 91% ของการติดเชื้อ HPV หายเองภายใน 24 เดือน
และการทบทวนข้อมูลธรรมชาติของโรคประเมินว่า CIN 1 หายเองราว 60% และลุกลามเป็นมะเร็งราว 1%

จาก HPV ถึงมะเร็งใช้เวลานานแค่ไหน

บทความทบทวนใน Lancet (2007)
สรุปว่าการติดเชื้อที่ค้างนานจนเกิดรอยโรคก่อนมะเร็งมักใช้เวลา 5–10 ปี และเกิดจากการติดเชื้อใหม่ไม่ถึง 10%
ส่วนการลุกลามจากระยะก่อนมะเร็งเป็นมะเร็งมักใช้เวลาอีกหลายปีถึงหลายสิบปี และเกิดในคนส่วนน้อย ช่วงเวลานี้คือเหตุผลที่การคัดกรองได้ผล

สิ่งที่ยังบอกไม่ได้จนกว่าจะพบแพทย์

ผลบางชนิด เช่น HSIL ASC-H หรือ AGC มีความเสี่ยงรอยโรคระดับสูงมากกว่า และในบางกรณีที่พบน้อยมาก ผลคัดกรองอาจบ่งชี้มะเร็งได้
จึงไม่มีใครรับปากได้จากโทรศัพท์ว่าเป็นหรือไม่เป็น แต่ถ้าเป็นระยะก่อนมะเร็ง ซึ่งเป็นกรณีส่วนใหญ่ การรักษาได้ผลดีมาก

ความหมายของผลคัดกรองแต่ละชนิดและขั้นตอนที่มักแนะนำตาม ASCCP 2019 (บนมือถือแสดงเป็นการ์ด)

ข้อมูลอ้างอิงจากแนวทาง ASCCP 2019
ซึ่งตัดสินจากความเสี่ยงรวมของผลปัจจุบันและประวัติ แพทย์อาจเลือกแนวทางต่างจากตารางนี้ตามข้อมูลของแต่ละคน ดูคำอธิบายเพิ่มเติมได้ที่
NCI: ผล HPV และ Pap ผิดปกติ

2. ทำไมพยาบาลไม่บอกผลทางโทรศัพท์

คำตอบตรง: หลายโรงพยาบาลกำหนดให้ผลที่ต้องอธิบายและวางแผนต่อ แจ้งแบบพบแพทย์ การไม่บอกทางโทรศัพท์จึงเป็นขั้นตอนปกติ ไม่ใช่สัญญาณว่าผลร้ายแรง

• ใบผลต้องแปลร่วมกัน ทั้งชนิดเซลล์ ผล HPV และประวัติการตรวจครั้งก่อน การตัดสินว่าต้องส่องกล้องหรือตรวจซ้ำเป็นหน้าที่ของแพทย์
• ความลับของผู้ป่วย ทางโทรศัพท์ยืนยันตัวตนได้ยาก หลายแห่งจึงไม่แจ้งผลตรวจที่อ่อนไหวทางโทรศัพท์
• บทบาทของพยาบาลคือประสานนัด การตอบว่าเป็นหรือไม่เป็นมะเร็งก่อนแพทย์ประเมินอาจทำให้เข้าใจผิดได้ทั้งสองทาง
• ผลผิดปกติทุกระดับถูกนัดแบบเดียวกัน ตั้งแต่ ASC-US ไปจนถึง HSIL จึงเดาความรุนแรงจากการถูกโทรนัดไม่ได้

สิ่งที่ถามพยาบาลทางโทรศัพท์ได้

• ต้องเตรียมตัวอย่างไร และวันนัดจะส่องกล้องหรือตัดชิ้นเนื้อเลยไหม
• ต้องงดเพศสัมพันธ์ สวนล้าง หรือยาสอดช่องคลอดกี่วันก่อนนัด
• ถ้ามีประจำเดือนในวันนัดควรทำอย่างไร
• ถ้ากังวลมาก ขอเลื่อนนัดให้เร็วขึ้นได้ไหม
• ขอสำเนาผลตรวจในวันนัดได้ไหม

ความกังวลแบบนี้พบได้บ่อย

การทบทวนอย่างเป็นระบบ (2016)
พบว่าการถูกเรียกตรวจต่อและการส่องกล้องปากมดลูกทำให้เกิดความวิตกกังวลได้บ่อย การรู้ล่วงหน้าว่าจะเจออะไรในวันนัดช่วยลดความกังวลได้ ซึ่งเป็นเหตุผลของหัวข้อถัดไป

3. วันนัดพบแพทย์: ส่องกล้อง Colposcopy ตัดชิ้นเนื้อ และ LEEP

คำตอบตรง: วันนัดมักเริ่มจากฟังผลและส่องกล้องขยายปากมดลูก ถ้าพบจุดสงสัยจะตัดชิ้นเนื้อเล็กๆ ไปตรวจ การรักษาด้วย LEEP มักทำหลังได้ผลชิ้นเนื้อ ยกเว้นบางกรณีที่ผลคัดกรองเป็น HSIL

ส่องกล้อง Colposcopy ทำอย่างไร เจ็บไหม

Colposcopy
คือการใช้กล้องขยายส่องดูปากมดลูกจากภายนอก ใส่เครื่องมือถ่างช่องคลอดเหมือนตรวจภายใน แล้วป้ายน้ำส้มสายชูเจือจาง (acetic acid) ให้บริเวณผิดปกติเห็นชัดขึ้น ใช้เวลาราว 10–20 นาที
การส่องเองมักไม่เจ็บ ถ้าตัดชิ้นเนื้อจะรู้สึกเหมือนถูกหนีบหรือปวดบีบสั้นๆ หลังตัดอาจมีเลือดซึมหรือตกขาวสีเข้มได้ 2–3 วัน

ผลชิ้นเนื้อบอกระดับ CIN

ผลชิ้นเนื้อจะบอกระดับ CIN (cervical intraepithelial neoplasia)
เป็น CIN 1, CIN 2 หรือ CIN 3 ซึ่งเป็นตัวกำหนดว่าจะเฝ้าติดตามหรือรักษา รายละเอียดอยู่ในหัวข้อที่ 4

LEEP คืออะไร และควรรู้อะไรบ้าง

LEEP
คือการใช้ห่วงลวดไฟฟ้าตัดบริเวณปากมดลูกที่มีรอยโรคออก ทำแบบผู้ป่วยนอกภายใต้ยาชาเฉพาะที่ ใช้เวลาราว 10–20 นาที
การวิเคราะห์รวม 97 การศึกษา (2017)
พบว่าหลังตัดยังมีรอยโรค CIN 2 ขึ้นไปเหลือค้างหรือกลับเป็นซ้ำราว 6.6% และการตรวจ HPV หลังรักษาบอกความล้มเหลวได้แม่นกว่าดูขอบชิ้นเนื้อ
จึงไม่ควรเข้าใจว่าตัดแล้วจบ ต้องมาตรวจติดตามตามนัด

ผู้ที่ยังวางแผนมีบุตร ควรบอกแพทย์ก่อนทำ เพราะการวิเคราะห์รวม 71 การศึกษา (2016)
พบว่าการตัดแบบห่วงไฟฟ้าเพิ่มความเสี่ยงคลอดก่อนกำหนดราว 1.56 เท่า และความเสี่ยงเพิ่มตามความลึกของชิ้นที่ตัด แพทย์จึงพยายามตัดเท่าที่จำเป็น

4. CIN 1, CIN 2, CIN 3 ต่างกันอย่างไร และรักษาได้ผลแค่ไหน

คำตอบตรง: ยิ่งระดับ CIN สูง โอกาสหายเองยิ่งลดลง CIN 1 มักเฝ้าติดตาม CIN 3 มักรักษาด้วยการตัดออก และเมื่อรักษาอย่างเหมาะสม ความเสี่ยงมะเร็งลดลงอย่างมาก

การวิเคราะห์รวม 36 การศึกษาใน BMJ (2018)
พบว่า CIN 2 ที่ไม่ได้รักษา ใน 24 เดือนหายเอง 50% คงที่ 32% และลุกลาม 18% ส่วนการศึกษาระยะยาวของ CIN 3 (2008)
พบว่าผู้ที่ไม่ได้รักษามีความเสี่ยงเป็นมะเร็ง 31.3% ใน 30 ปี เทียบกับ 0.7% ในผู้ที่รักษาอย่างเหมาะสม นี่คือเหตุผลที่การมาตามนัดสำคัญที่สุด

ระดับรอยโรค แนวทางมาตรฐาน ยาหรือผลิตภัณฑ์เสริม พฤติกรรม และการติดตาม (บนมือถือแสดงเป็นการ์ด)

ยังไม่มียา สมุนไพร หรืออาหารเสริมใดที่พิสูจน์ว่ากำจัดเชื้อ HPV หรือทำให้รอยโรคหายได้ การรักษามาตรฐานคือรักษารอยโรค ไม่ใช่รักษาเชื้อ

5. ช่วงก่อนวันนัด: ดูแลใจและเตรียมตัว

คำตอบตรง: สิ่งที่ช่วยได้จริงคือเตรียมคำถาม จัดเวลาและคนช่วยดูแลลูก และลดการค้นข้อมูลที่ทำให้กลัว ความเครียดช่วงไม่กี่วันไม่ได้ทำให้รอยโรคแย่ลง และไม่ใช่ความผิดของคุณ

• งดเพศสัมพันธ์ สวนล้าง และยาสอดช่องคลอดประมาณ 24–48 ชั่วโมงก่อนนัด หรือตามที่โรงพยาบาลแนะนำ
• จัดคนดูแลลูกเผื่อวันนัดนานกว่าที่คิด หรือต้องส่องกล้องและตัดชิ้นเนื้อในวันเดียวกัน
• พาคนที่ไว้ใจไปด้วยถ้าทำได้ ช่วยจดสิ่งที่แพทย์อธิบาย
• เตรียมผ้าอนามัยแบบแผ่น และใส่เสื้อผ้าที่สบาย
• เมื่อหน้าชา มือชา หรือใจสั่น ให้หายใจออกช้ากว่าหายใจเข้า เช่น เข้า 4 วินาที ออก 6 วินาที ราว 5 นาที
• จำกัดการค้นข้อมูลในอินเทอร์เน็ต เลือกอ่านจากแหล่งที่เชื่อถือได้ แล้วเก็บคำถามไว้ถามแพทย์
• ถ้าสูบบุหรี่ เริ่มเลิกตั้งแต่วันนี้ เป็นปัจจัยที่แก้ไขได้ซึ่งมีหลักฐานชัดที่สุดต่อการค้างของเชื้อ HPV

คำถามที่ควรถามแพทย์ในวันนัด

1. ผลเซลล์ของฉันเป็นชนิดไหน และผล HPV เป็นสายพันธุ์อะไร
2. วันนี้จะส่องกล้องและตัดชิ้นเนื้อไหม ผลจะได้เมื่อไร
3. ถ้าผลชิ้นเนื้อเป็น CIN 1, 2 หรือ 3 แผนต่อไปของฉันคืออะไร
4. ถ้าต้องทำ LEEP ต้องหยุดงานหรือดูแลตัวเองกี่วัน
5. ถ้ายังอยากมีบุตรในอนาคต ควรคำนึงถึงอะไร
6. ครั้งต่อไปต้องตรวจติดตามเมื่อไร และด้วยวิธีใด

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

คำถามที่พบบ่อยเมื่อถูกโทรนัดเพราะผลคัดกรองมะเร็งปากมดลูกผิดปกติ

โรงพยาบาลโทรแจ้งว่าพบเซลล์ปากมดลูกผิดปกติ แปลว่าเป็นมะเร็งแล้วหรือยัง?

ส่วนใหญ่ยังไม่ใช่ การตรวจ Pap และ HPV ออกแบบมาเพื่อหาการเปลี่ยนแปลงตั้งแต่ระยะก่อนมะเร็ง ผลผิดปกติที่พบบ่อยที่สุดคือ ASC-US และ LSIL ซึ่งเป็นการเปลี่ยนแปลงระดับต่ำ และรอยโรคระดับต่ำจำนวนมากหายได้เอง แต่ผลคัดกรองยังไม่ใช่การวินิจฉัย ผลบางชนิดเช่น HSIL ASC-H หรือ AGC มีความเสี่ยงสูงกว่า แพทย์จึงต้องส่องกล้องปากมดลูกและตัดชิ้นเนื้อถ้าจำเป็นเพื่อยืนยัน

ทำไมพยาบาลไม่บอกผลตรวจทางโทรศัพท์ ต้องนัดไปพบแพทย์?

หลายโรงพยาบาลกำหนดให้แจ้งผลที่ต้องอธิบายและวางแผนต่อแบบพบแพทย์โดยตรง เพราะใบผลมีทั้งชนิดเซลล์และผล HPV ที่ต้องแปลร่วมกับประวัติ และต้องยืนยันตัวตนเพื่อรักษาความลับ การโทรนัดจึงเป็นขั้นตอนปกติของผลผิดปกติทุกระดับ ไม่ได้แปลว่าผลร้ายแรง สิ่งที่ถามพยาบาลได้คือต้องเตรียมตัวอย่างไร และจะส่องกล้องในวันนัดเลยหรือไม่

วันนัดพบแพทย์จะมีขั้นตอนอะไรบ้าง ส่องกล้อง Colposcopy เจ็บไหม?

แพทย์จะอธิบายผลและมักส่องกล้องขยายปากมดลูก โดยใส่เครื่องมือถ่างช่องคลอดเหมือนตรวจภายใน ป้ายน้ำส้มสายชูเจือจางให้เห็นบริเวณผิดปกติ ใช้เวลาราว 10 ถึง 20 นาที ถ้าพบจุดสงสัยจะตัดชิ้นเนื้อเล็กๆ ซึ่งมักรู้สึกเหมือนถูกหนีบหรือปวดบีบสั้นๆ หลังตัดอาจมีเลือดซึมหรือตกขาวสีเข้มได้ 2 ถึง 3 วัน ผลชิ้นเนื้อมักใช้เวลาประมาณ 1 ถึง 2 สัปดาห์

CIN 1 CIN 2 CIN 3 คืออะไร ต้องทำ LEEP ทุกคนไหม?

CIN คือระดับความผิดปกติของเซลล์จากผลชิ้นเนื้อ CIN 1 เป็นระดับต่ำ ประมาณ 60% หายได้เอง จึงมักเฝ้าติดตาม CIN 2 ราว 50% หายเองภายใน 24 เดือน แพทย์อาจเลือกรักษาหรือเฝ้าติดตามตามอายุและแผนมีบุตร ส่วน CIN 3 มักแนะนำให้รักษาด้วยการตัดออก เช่น LEEP เพราะถ้าไม่รักษามีความเสี่ยงลุกลามเป็นมะเร็งสูง

รอยโรคระยะก่อนมะเร็งรักษาให้หายได้ไหม?

ได้ผลดีมาก การศึกษาระยะยาวพบว่าผู้ที่เป็น CIN 3 และได้รับการรักษาเหมาะสมมีความเสี่ยงเป็นมะเร็งเพียง 0.7% ใน 30 ปี เทียบกับ 31.3% ในผู้ที่ไม่ได้รักษา แต่หลังตัดรอยโรคยังมีโอกาสเหลือค้างหรือกลับเป็นซ้ำราว 6.6% จึงต้องตรวจ HPV ติดตามตามนัด ซึ่งเป็นตัวบอกความสำเร็จของการรักษาที่แม่นที่สุด

LEEP คืออะไร พักฟื้นนานไหม และมีผลต่อการตั้งครรภ์ไหม?

LEEP คือการใช้ห่วงลวดไฟฟ้าตัดบริเวณปากมดลูกที่มีรอยโรคออก ทำแบบผู้ป่วยนอกภายใต้ยาชาเฉพาะที่ ใช้เวลาราว 10 ถึง 20 นาที หลังทำอาจมีตกขาวหรือเลือดซึมได้หลายสัปดาห์ และควรงดเพศสัมพันธ์ ผ้าอนามัยแบบสอด และการแช่น้ำตามที่แพทย์กำหนด มักราว 4 สัปดาห์ ผู้ที่วางแผนตั้งครรภ์ควรบอกแพทย์ เพราะ LEEP เพิ่มความเสี่ยงคลอดก่อนกำหนดเล็กน้อย

ความเครียดทำให้เชื้อ HPV ไม่หายจริงไหม ควรดูแลตัวเองอย่างไร?

ยังไม่มีหลักฐานชัดว่าความเครียดช่วงไม่กี่วันก่อนนัดทำให้รอยโรคแย่ลง ความกังวลช่วงนี้เป็นเรื่องปกติและไม่ใช่ความผิดของคุณ ปัจจัยที่แก้ไขได้และมีหลักฐานชัดที่สุดคือการเลิกบุหรี่และหลีกเลี่ยงควันบุหรี่มือสอง ส่วนการนอนพอ กินอาหารครบหมู่ และออกกำลังกายดีต่อสุขภาพโดยรวม ยังไม่มียาหรืออาหารเสริมใดที่พิสูจน์ว่ากำจัด HPV ได้

ก่อนวันนัดควรเตรียมตัวอย่างไร?

งดมีเพศสัมพันธ์ สวนล้างช่องคลอด และยาสอดช่องคลอดประมาณ 24 ถึง 48 ชั่วโมงก่อนนัดหรือตามที่โรงพยาบาลแนะนำ ถ้ามีประจำเดือนมากในวันนัดให้โทรถามว่าควรเลื่อนหรือไม่ เขียนคำถามที่อยากถามแพทย์ไว้ล่วงหน้า ขอสำเนาผลตรวจ พาคนที่ไว้ใจไปด้วยถ้าทำได้ และจัดคนดูแลลูกไว้เผื่อต้องส่องกล้องหรือตัดชิ้นเนื้อในวันเดียวกัน

กลไกทางวิทยาศาสตร์ (สรุปสั้น)

สรุปโดย ผศ.ดร.นรวิชญ์ ราษฎร์พิบูลย์:
เชื้อ HPV สายพันธุ์เสี่ยงสูงติดที่เซลล์ชั้นล่างของเยื่อบุบริเวณรอยต่อของปากมดลูก (transformation zone) ซึ่งเป็นจุดที่เซลล์แบ่งตัวมาก
ในคนส่วนใหญ่ ระบบภูมิคุ้มกันกำจัดเชื้อได้ภายใน 1–2 ปี แต่ถ้าเชื้อค้างนาน โปรตีน E6 และ E7 ของไวรัสจะไปยับยั้งโปรตีน p53 และ pRb ที่ทำหน้าที่ควบคุมการแบ่งเซลล์
เซลล์จึงแบ่งตัวผิดปกติจนเห็นเป็น LSIL หรือ HSIL ในการตรวจเซลล์ และเป็น CIN ในชิ้นเนื้อ ขั้นตอนนี้มักใช้เวลาหลายปี
น้ำส้มสายชูเจือจางทำให้เซลล์ที่มีนิวเคลียสหนาแน่นดูขาวขึ้นใต้กล้อง แพทย์จึงเลือกตัดชิ้นเนื้อได้ตรงจุด
การตัด LEEP เอาบริเวณรอยต่อที่มีเซลล์ผิดปกติออก หลังจากนั้นเนื้อเยื่อใหม่จะงอกแทน และการตรวจ HPV ซ้ำบอกได้ว่าเชื้อและรอยโรคถูกกำจัดหรือไม่

อ่านต่อ: บทความที่เกี่ยวข้อง