ตรวจสุขภาพบริษัทเจอ HPV 16 แล้วไปโรงพยาบาลประกันสังคม ทำไมต้องตรวจเพิ่มและมีค่าใช้จ่าย: ขั้นตอนส่องกล้องปากมดลูก สิทธิ์ที่ใช้ได้ และคำถามที่ควรถามก่อนจ่าย

เสียงจากผู้อ่าน: เจอ HPV 16 จากตรวจสุขภาพบริษัท ยื่นผลที่โรงพยาบาลประกันสังคม แต่ต้องจ่ายค่าตรวจมะเร็งปากมดลูกเพิ่ม

คำตอบสั้นๆ: การตรวจเพิ่มเป็นขั้นตอนที่จำเป็นตามแนวทาง แต่ค่าใช้จ่ายเป็นเรื่องที่ถามรายละเอียดและหาทางเลือกตามสิทธิ์ได้ก่อนจ่าย

สมาชิกกลุ่มที่พูดคุยเรื่อง HPV ท่านหนึ่งเล่าว่า ตรวจสุขภาพประจำปีของบริษัทแล้วพบเชื้อ HPV 16 จึงนำผลไปยื่นที่โรงพยาบาลตามสิทธิ์ประกันสังคม แพทย์ให้ตรวจมะเร็งปากมดลูกเพิ่ม และมีค่าใช้จ่ายราว 1,6xx บาท โดยได้รับคำอธิบายว่าถ้าพบความผิดปกติจึงจะรักษาฟรีตามสิทธิ์ บทความนี้สรุปเหตุผลทางการแพทย์ สิทธิ์ที่เกี่ยวข้อง และคำถามที่ควรถามโรงพยาบาล โดยไม่ได้ประเมินกรณีของบุคคลใด และไม่แทนคำแนะนำของแพทย์เจ้าของไข้หรือสำนักงานประกันสังคม

1. ทำไมเจอ HPV 16 แล้วต้องตรวจเพิ่มหรือส่องกล้อง

คำตอบสั้นๆ: การตรวจ HPV บอกแค่ว่ามีเชื้อ แต่ไม่บอกว่าเซลล์ปากมดลูกเปลี่ยนไปแล้วหรือยัง และ HPV 16 เสี่ยงสูงพอที่แนวทางแนะนำให้ดูด้วยกล้องเลย

HPV 16 ต่างจากสายพันธุ์อื่นอย่างไร

การศึกษาชิ้นเนื้อมะเร็งปากมดลูกจาก 38 ประเทศ (de Sanjosé 2010) พบเชื้อ HPV ใน 8,977 ราย และ 71% เป็นสายพันธุ์ 16 หรือ 18
การติดตามผู้หญิงชาวเดนมาร์ก 8,656 คน (Kjær 2010) พบว่าผู้ที่มี HPV 16 แต่เซลล์ปกติ มีความเสี่ยงเกิด CIN3 ขึ้นไปภายใน 12 ปี 26.7% ถ้า HPV 16 ค้างอยู่ทั้งสองครั้งที่ตรวจห่างกัน 2 ปี ความเสี่ยงเพิ่มเป็น 47.4% เทียบกับ 3.0% ในผู้ที่ตรวจไม่พบเชื้อ

ทำไมแนวทางให้ส่องกล้องแม้ผลเซลล์ปกติ

แนวทาง ASCCP 2019 ใช้ความเสี่ยงที่จะพบ CIN3 ขึ้นไปในขณะนั้นเป็นตัวตัดสิน และการวิเคราะห์ประกอบแนวทาง (Demarco 2020) พบว่าการพบ HPV 16 ทำให้ความเสี่ยงสูงพอที่ต้องส่งส่องกล้อง แม้ผลเซลล์จะปกติ (NILM)
แนวทางคัดกรองสำหรับคนไทยของ ภาควิชาสูติศาสตร์และนรีเวชวิทยา มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ก็แนะนำให้ส่งส่องกล้องเมื่อพบ HPV 16 หรือ 18 ในทางปฏิบัติ บางโรงพยาบาลตรวจเซลล์ร่วมด้วยเพื่อใช้ประกอบการส่องกล้อง

เจอเชื้อไม่ได้แปลว่าเป็นมะเร็ง

การติดตามการติดเชื้อ 800 ครั้งที่คอสตาริกา (Rodríguez 2008) พบว่า 67% หายภายใน 12 เดือน แต่ในผู้หญิงอายุน้อยกว่า 30 ปีที่ HPV 16 ค้างอย่างน้อย 12 เดือน พบ CIN2 ขึ้นไปภายใน 30 เดือนถึง 53%
ประเด็นสำคัญจึงไม่ใช่การเจอเชื้อครั้งเดียว แต่คือการหาว่ามีรอยโรคแล้วหรือยัง และติดตามว่าเชื้อค้างหรือไม่

สรุปแนวทางทั่วไป การตัดสินใจจริงขึ้นกับประวัติและผลตรวจของแต่ละคน (บนมือถือแสดงเป็นการ์ด)

2. สิทธิ์ประกันสังคมกับค่าใช้จ่าย: ทำไมยื่นผลแล้วยังต้องจ่าย

คำตอบสั้นๆ: บอกจากภายนอกไม่ได้ว่า 1,6xx บาทเป็นค่าอะไร ต้องขอรายการจากโรงพยาบาล และหลายกรณีมีทางเลือกที่ใช้สิทธิ์ได้

สิทธิ์ตรวจคัดกรองที่ผู้ประกันตนใช้ได้

• สปสช.: หญิงไทยอายุ 30–59 ปี ตรวจ HPV DNA ฟรีทุก 5 ปี ใช้ได้ทุกสิทธิ์รวมถึงผู้ประกันตน (สปสช.) สอบถามสายด่วน 1330
• ประกันสังคม มาตรา 33 และ 39: ผู้ประกันตนหญิงอายุ 30 ปีขึ้นไป ตรวจคัดกรองมะเร็งปากมดลูกได้ฟรีที่สถานพยาบาลที่เข้าร่วมโครงการตรวจสุขภาพ เช่น Pap smear ทุก 3 ปีในช่วงอายุ 30–54 ปี (กรมประชาสัมพันธ์) สอบถามสายด่วน 1506
• เมื่อพบว่าเป็นมะเร็ง: ประกันสังคมระบุว่ารักษาได้โดยไม่จำกัดวงเงินและจำนวนครั้ง ยกเว้นรายการนอกสิทธิ์ เช่น ยานอกบัญชียาหลัก

สาเหตุที่อาจทำให้มีค่าใช้จ่ายเพิ่ม

• โรงพยาบาลขอตรวจซ้ำในระบบของตัวเอง เพราะผลมาจากการตรวจสุขภาพของบริษัทหรือห้องปฏิบัติการภายนอก
• วิธีตรวจที่เลือกอยู่นอกชุดพื้นฐาน เช่น ตรวจเซลล์แบบ liquid-based หรือตรวจ HPV แยกสายพันธุ์ซ้ำ
• รับบริการที่คลินิกพิเศษ คลินิกนอกเวลา หรือห้องตรวจพิเศษ
• ไม่ใช่โรงพยาบาลตามสิทธิ์ หรือยังไม่ได้รับการส่งต่อตามขั้นตอน

5 ขั้นตอนก่อนจ่าย

ประโยคที่ว่า “ถ้าเจอความผิดปกติจึงรักษาฟรี” หมายถึงเมื่อเข้าสู่การวินิจฉัยและรักษาโรค เช่น ตัดชิ้นเนื้อหรือทำ LEEP ที่โรงพยาบาลตามสิทธิ์ โดยทั่วไปจะอยู่ในสิทธิ์การรักษาพยาบาล แต่แต่ละโรงพยาบาลมีขั้นตอนต่างกัน จึงควรถามให้ชัดก่อนทุกครั้ง

3. การส่องกล้องปากมดลูก (Colposcopy) และการตัดชิ้นเนื้อ

คำตอบสั้นๆ: คล้ายการตรวจภายในที่ใช้เวลานานขึ้น กล้องอยู่นอกตัว ถ้าเห็นจุดผิดปกติจะตัดชิ้นเนื้อเล็กๆ ไปตรวจ

ขั้นตอนทั่วไป รายละเอียดอาจต่างกันตามโรงพยาบาล (บนมือถือแสดงเป็นการ์ด)

ทำไมบางครั้งตัดชิ้นเนื้อหลายจุด

การศึกษาในผู้หญิง 690 คนที่มาส่องกล้อง (Wentzensen 2015) พบว่าความไวในการพบรอยโรคระดับสูงเพิ่มจาก 60.6% เมื่อตัดจุดเดียว เป็น 85.6% เมื่อตัด 2 จุด และ 95.6% เมื่อตัด 3 จุด ประโยชน์เพิ่มชัดที่สุดในผู้ที่มี HPV 16
มาตรฐานการส่องกล้องของ ASCCP (Wentzensen 2017) จึงแนะนำให้ตัดอย่างน้อย 2 และไม่เกิน 4 จุดจากบริเวณที่ผิดปกติ

หลังได้ผลชิ้นเนื้อ

CIN1 ส่วนใหญ่เฝ้าติดตาม ส่วน CIN2 หรือ CIN3 มักรักษาด้วยการตัดบริเวณผิดปกติออก เช่น LEEP ซึ่งได้ผลดีเมื่อพบในระยะนี้ อ่านรายละเอียดแต่ละระดับใน HPV 16/18 ตั้งแต่ CIN1 ถึง CIN3 และ LEEP และการเตรียมตัวก่อนวันนัดใน พบเซลล์ผิดปกติ ขั้นตอน Colposcopy และ LEEP

เปรียบเทียบทางเลือกหลังพบ HPV 16 (บนมือถือแสดงเป็นการ์ด)

4. ระหว่างรอส่องกล้องหรือติดตามผล ดูแลตัวเองอย่างไร

คำตอบสั้นๆ: ยังไม่มีวิธีเร่งกำจัด HPV ที่พิสูจน์แล้ว สิ่งที่ได้ผลจริงคือการตรวจตามนัด เลิกบุหรี่ และลดการรับเชื้อเพิ่ม

เลิกบุหรี่

สถาบันมะเร็งแห่งชาติสหรัฐฯ (NCI) ระบุว่าการสูบบุหรี่เป็นปัจจัยร่วมที่เพิ่มโอกาสที่การติดเชื้อ HPV เสี่ยงสูงจะพัฒนาเป็นมะเร็งปากมดลูก

ถุงยางอนามัย

การติดตามนักศึกษาหญิง 82 คนที่เพิ่งเริ่มมีเพศสัมพันธ์ (Winer 2006) พบอัตราติดเชื้อ HPV 37.8 ต่อ 100 คน-ปีเมื่อคู่ใช้ถุงยางทุกครั้ง เทียบกับ 89.3 เมื่อใช้น้อยกว่า 5% ของครั้ง ความเสี่ยงลดลงราว 70%

วัคซีนหลังติดเชื้อ

งานวิจัยแบบสุ่มในผู้หญิง 2,189 คนที่มีเชื้อ HPV อยู่แล้ว (Hildesheim 2007) พบว่าวัคซีนไม่ได้ทำให้เชื้อหายเร็วขึ้น อัตราการหายของ HPV 16/18 ที่ 12 เดือนในกลุ่มที่ได้วัคซีนอยู่ที่ 48.8% ใกล้เคียงกลุ่มควบคุม วัคซีนจึงไม่ใช่การรักษา แต่อาจยังป้องกันสายพันธุ์อื่นได้

อาหารเสริม

ยังไม่มีอาหารเสริมใดที่พิสูจน์ว่ากำจัด HPV ได้ อ่านข้อมูลหลักฐานของแต่ละชนิดใน โปรไบโอติกและอาหารเสริมกับ HPV

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

คำถามที่ผู้ตรวจพบ HPV 16 มักถามเรื่องการตรวจเพิ่มและสิทธิ์

ตรวจเจอ HPV 16 จากการตรวจสุขภาพประจำปี ทำไมต้องตรวจเพิ่มหรือส่องกล้อง?

HPV 16 เป็นสายพันธุ์ที่ก่อมะเร็งปากมดลูกสูงที่สุด การตรวจ HPV บอกได้แค่ว่ามีเชื้อ แต่ไม่บอกว่าเซลล์ปากมดลูกเปลี่ยนไปแล้วหรือยัง แนวทาง ASCCP 2019 และแนวทางในไทยจึงแนะนำให้ส่องกล้องปากมดลูก (colposcopy) เมื่อพบ HPV 16 แม้ผลตรวจเซลล์จะปกติ เพราะความเสี่ยงที่จะพบรอยโรคระดับสูงในขณะนั้นสูงพอที่ควรดูด้วยกล้องและตัดชิ้นเนื้อเมื่อเห็นจุดผิดปกติ

ยื่นผลตรวจ HPV 16 ที่โรงพยาบาลประกันสังคม ทำไมยังมีค่าใช้จ่าย?

จากภายนอกบอกไม่ได้ว่าเป็นค่าอะไร สาเหตุที่พบได้ เช่น โรงพยาบาลขอตรวจซ้ำในระบบของตัวเองเพราะผลมาจากการตรวจสุขภาพของบริษัท ใช้วิธีตรวจเซลล์แบบ liquid-based หรือตรวจ HPV ซ้ำซึ่งอยู่นอกชุดพื้นฐาน รับบริการที่คลินิกพิเศษหรือนอกเวลา หรือไม่ใช่โรงพยาบาลตามสิทธิ์ ควรขอใบแจ้งรายการที่ระบุชื่อการตรวจก่อนจ่าย ถามว่ามีทางเลือกที่ใช้สิทธิ์ได้หรือไม่ หรือโทรสายด่วนประกันสังคม 1506

ถ้าไม่อยากจ่ายค่าตรวจเพิ่ม มีทางเลือกตามสิทธิ์อะไรบ้าง?

ถามโรงพยาบาลว่าส่งส่องกล้องได้เลยหรือไม่เมื่อมีผล HPV 16 อยู่แล้ว และถามว่าใช้สิทธิ์ตรวจคัดกรองฟรีได้หรือไม่ ได้แก่ การตรวจ HPV DNA ของ สปสช. สำหรับหญิงไทยอายุ 30–59 ปีทุก 5 ปี ซึ่งผู้ประกันตนใช้ได้ หรือการตรวจ Pap smear ตามสิทธิ์ตรวจสุขภาพของประกันสังคม สอบถามได้ที่ 1506 หรือ 1330 แต่ไม่ควรเลื่อนการตรวจออกไปนานเพียงเพื่อรอเรื่องค่าใช้จ่าย

ส่องกล้องปากมดลูกและตัดชิ้นเนื้อมีขั้นตอนอย่างไร เจ็บไหม?

แพทย์ใส่เครื่องมือถ่างช่องคลอดเหมือนตรวจภายใน ทาน้ำส้มสายชูเจือจางและน้ำยาไอโอดีนที่ปากมดลูก แล้วใช้กล้องขยายส่องดูจากภายนอกโดยไม่ได้สอดกล้องเข้าไปในตัว ใช้เวลาราว 10–20 นาที ถ้าเห็นจุดผิดปกติจะตัดชิ้นเนื้อเล็กๆ 2–4 จุด รู้สึกเหมือนถูกหนีบหรือปวดหน่วงคล้ายปวดประจำเดือนชั่วครู่ หลังตรวจอาจมีเลือดหรือตกขาวสีคล้ำเล็กน้อยได้ไม่กี่วัน

เจอ HPV 16 แปลว่าเป็นมะเร็งปากมดลูกหรือเปล่า?

ไม่ใช่ HPV เป็นการติดเชื้อที่พบบ่อยและส่วนใหญ่หายเอง งานวิจัยที่คอสตาริกาพบว่า 67% ของการติดเชื้อสายพันธุ์เสี่ยงสูงหายภายใน 12 เดือน สิ่งที่เพิ่มความเสี่ยงคือการติดเชื้อที่ค้างนาน การส่องกล้องจึงมีไว้หารอยโรคก่อนเป็นมะเร็ง ซึ่งรักษาได้ผลดีเมื่อพบเร็ว

ถ้าเซลล์ยังปกติ ต้องทำอย่างไรให้เชื้อหายไป?

ยังไม่มียาหรืออาหารเสริมที่พิสูจน์ว่ากำจัด HPV ได้ สิ่งที่ช่วยได้คือไม่สูบบุหรี่ ใช้ถุงยางอนามัย นอนหลับและดูแลโรคประจำตัวให้ดี และสำคัญที่สุดคือตรวจติดตามตามนัด เพราะ HPV 16 มีโอกาสค้างนานกว่าสายพันธุ์อื่น การตรวจซ้ำตามนัดช่วยให้พบรอยโรคตั้งแต่ระยะที่รักษาง่าย

ฉีดวัคซีน HPV หลังติดเชื้อแล้ว ช่วยกำจัด HPV 16 ได้ไหม?

ไม่ช่วยกำจัดเชื้อที่ติดอยู่แล้ว งานวิจัยแบบสุ่มในผู้หญิง 2,189 คนที่มีเชื้อ HPV อยู่แล้วพบว่าวัคซีนไม่ได้ทำให้เชื้อหายเร็วขึ้น แต่วัคซีนอาจยังป้องกันสายพันธุ์อื่นที่ยังไม่เคยติด ควรปรึกษาแพทย์ว่าเหมาะกับตนเองหรือไม่

ต้องบอกคู่หรือให้คู่ไปตรวจด้วยไหม?

HPV ติดต่อกันได้ง่าย และคู่ที่อยู่ด้วยกันมานานมักมีเชื้อร่วมกันอยู่แล้ว การพบเชื้อจึงไม่ได้บอกว่าใครนอกใจ ปัจจุบันยังไม่มีการตรวจ HPV มาตรฐานสำหรับผู้ชาย และคู่ไม่ต้องรักษาเพราะผล HPV ของฝ่ายหญิง ในงานวิจัยผู้หญิงที่เพิ่งเริ่มมีเพศสัมพันธ์ การที่คู่ใช้ถุงยางอนามัยทุกครั้งลดการติดเชื้อได้ราว 70%

กลไกทางวิทยาศาสตร์ (Scientific mechanism)

สรุปโดย ผศ.ดร.นรวิชญ์ ราษฎร์พิบูลย์:
HPV 16 ติดเชื้อที่เซลล์ชั้นฐานบริเวณรอยต่อของปากมดลูก (transformation zone) ซึ่งเป็นจุดที่เซลล์แบ่งตัวมาก ในการติดเชื้อส่วนใหญ่ ภูมิคุ้มกันกำจัดเชื้อได้ภายในราว 1–2 ปี แต่ถ้าเชื้อค้าง ยีน E6 และ E7 ของไวรัสจะสร้างโปรตีนที่ไปยับยั้ง p53 และ Rb ซึ่งเป็นตัวหยุดการแบ่งเซลล์และซ่อมแซม DNA เซลล์จึงแบ่งตัวผิดปกติสะสมเป็น CIN2 และ CIN3
HPV 16 สร้างโปรตีนเหล่านี้ได้มีฤทธิ์และค้างนานกว่าสายพันธุ์อื่น จึงเสี่ยงสูงกว่า แต่กระบวนการจากการติดเชื้อไปถึงมะเร็งมักใช้เวลาหลายปี การส่องกล้องและตัดชิ้นเนื้อจึงมีเวลาพอที่จะพบและรักษารอยโรคก่อนเป็นมะเร็ง

บทความที่เกี่ยวข้อง