หมวดหมู่: โภชนาการโรคไต · ล้างไตทางหน้าท้อง (CAPD/APD) · ฟอสฟอรัสและยาจับฟอสเฟต
ไตระยะ 5 ล้างไตทางหน้าท้อง กินปูได้ไหม? ฟอสฟอรัส โซเดียม ยาจับฟอสเฟต และโปรตีนที่ปลอดภัย
AI Overview / คำตอบด่วน (BLUF)
ฟอสฟอรัสจากเนื้อปูสดดูดซึมราว 40–60% แต่สารฟอสเฟตในอาหารแปรรูปดูดซึมเกือบทั้งหมด ผู้ล้างไตทางหน้าท้องจึงกินปูสุกได้ถ้าผลฟอสฟอรัสล่าสุดอยู่ในเป้า โดยใช้แทนโปรตีนมื้อนั้น งดมันปู น้ำจิ้มเค็ม ปูดิบหรือปูดอง และกินยาจับฟอสเฟตพร้อมคำแรก ถ้าค่าเกินเป้าให้ถามทีมไตก่อน
ล้างไตทางหน้าท้อง
(CAPD หรือ APD) ถ้ายังไม่ได้ล้างไตหรือฟอกเลือดอยู่ เป้าโปรตีนและโพแทสเซียมต่างออกไป
อ่านเรื่องเครื่องปรุงต่อที่
กับดักซอสโซเดียมต่ำในผู้ล้างไตทางหน้าท้อง
และพื้นฐานการล้างไตที่
คู่มือเริ่มต้นล้างไตทางหน้าท้อง (CAPD)
คำถามจริงจากกลุ่มผู้ล้างไต: “ปูแบบนี้โรคไตกินได้ไหมคะ ไตระยะ 5”
คำตอบตรง: ปูนึ่งไม่ใช่อาหารต้องห้ามอัตโนมัติสำหรับผู้ล้างไตทางหน้าท้อง
สิ่งที่ตัดสินคือผลฟอสฟอรัสล่าสุด ปริมาณที่กิน วิธีปรุง และการกินยาจับฟอสเฟตให้ถูกจังหวะ
ไม่ใช่ชื่ออาหารว่า “ปู”
คำแนะนำที่ส่งต่อกันบ่อยว่า “ปูมีโปรตีนและพิวรีนสูง ทำให้ไตทำงานหนัก ต้องงด” ใช้ไม่ได้กับคนที่ล้างไตแล้ว เพราะผู้ล้างไตทางหน้าท้องต้องได้โปรตีนพอ ประเด็นจริงของมื้อปูคือ ฟอสฟอรัส เกลือ และความสะอาดของอาหาร
- ฟอสฟอรัสในปูเทียบกับเนื้อสัตว์อื่น (สัดส่วนต่อโปรตีน)
- ฟอสฟอรัสแฝงที่อันตรายกว่า: ปูอัด อาหารทะเลแปรรูป มันปู
- โปรตีนที่ต้องได้ต่อวัน โซเดียม และโพแทสเซียมในผู้ล้างไตทางหน้าท้อง
- ยาจับฟอสเฟตแต่ละชนิด: เคี้ยวหรือกลืน กินตอนไหน
- ความปลอดภัยของปูดิบ ปูดอง และภูมิแพ้อาหารทะเล
สัญญาณแดง: ติดต่อหน่วยล้างไตหรือไปโรงพยาบาลทันที
คำตอบตรง: อาการต่อไปนี้ไม่ต้องรอนัด ไม่ต้องรอให้ถึงเช้า
- น้ำยาที่ปล่อยออกขุ่น และ/หรือปวดท้อง มีไข้ — อาจเป็นเยื่อบุช่องท้องอักเสบ ติดต่อหน่วยล้างไตในวันเดียวกัน และเก็บถุงที่ขุ่นไว้ให้ทีมตรวจ
- หายใจเหนื่อย นอนราบไม่ได้ น้ำหนักขึ้นเร็ว หรือขาบวมมากขึ้น — สัญญาณน้ำเกิน อาจมีน้ำท่วมปอด
- เจ็บแน่นหน้าอก ใจสั่น หรือกล้ามเนื้ออ่อนแรงมาก — อาจเป็นปัญหาโพแทสเซียม (สูงหรือต่ำ)
- อาเจียน กินไม่ได้ หรือท้องเสียรุนแรงหลังกินอาหารทะเล — เสี่ยงขาดน้ำและเยื่อบุช่องท้องอักเสบ
- ปาก ลิ้น หรือคอบวม หายใจมีเสียงวี้ด หรือผื่นลามเร็วหลังกินปู กุ้ง หอย — อาจเป็นภูมิแพ้รุนแรง ไปห้องฉุกเฉิน
- สับสน ซึมผิดปกติ หรือความดันสูงมากร่วมกับปวดศีรษะ
สรุปกฎมื้อปูสำหรับผู้ล้างไตทางหน้าท้อง
คำตอบตรง: ถ้าผลฟอสฟอรัสล่าสุดอยู่ในเป้า เนื้อปูสดที่สุกทั่วในปริมาณที่วางแผนไว้
ใช้แทนโปรตีนของมื้อนั้นได้ (ไม่ใช่กินเพิ่ม) งดมันปูและน้ำจิ้มเค็ม
และกินยาจับฟอสเฟตที่แพทย์สั่งพร้อมมื้อ
ถ้าผลฟอสฟอรัสล่าสุดเกินเป้า ให้งดไว้ก่อนและถามนักกำหนดอาหารไตหรือทีมไต
ปริมาณที่เหมาะให้ตกลงกับนักกำหนดอาหารไต
4 ข้อเช็กก่อนแกะปู
- ผลเลือดล่าสุด: ฟอสฟอรัสอยู่ในเป้าที่ทีมกำหนดหรือไม่ (ถามค่าและเป้าของตัวเองทุกครั้งที่เจาะเลือด)
- สลับ ไม่ใช่เพิ่ม: มื้อนี้กินปู ให้ลดไก่ ปลา หรือไข่ในมื้อเดียวกันลง ตัวอย่างสัดส่วน: เนื้อปูม้าสุก 100 กรัมให้โปรตีนราว 18 กรัม
- เลือกส่วนที่กิน: เนื้อปูสด งดมันปู ปูอัด ปูดอง และปูดิบ
- เกลือกับยา: ไม่จิ้มน้ำจิ้มซีฟู้ดเต็มถ้วย และกินยาจับฟอสเฟตพร้อมคำแรก
เมื่อไรควรงดไว้ก่อน
- ฟอสฟอรัสล่าสุดสูงกว่าเป้า หรือแพทย์เพิ่งปรับยาจับฟอสเฟต
- ช่วงที่มีเยื่อบุช่องท้องอักเสบ ท้องเสีย หรือกินได้น้อย — ให้ทีมวางแผนอาหารช่วงนั้น
- เคยแพ้อาหารทะเลกลุ่มกุ้ง ปู หอย
ฟอสฟอรัสในปูสูงจริงไหม: ดู “ฟอสฟอรัสต่อโปรตีน 1 กรัม”
คำตอบตรง: เนื้อปูมีฟอสฟอรัสอยู่ในช่วงใกล้เคียงกับโปรตีนจากสัตว์อื่น
ราว 8–14 มิลลิกรัมต่อโปรตีน 1 กรัม ขึ้นกับชนิดปู
บางชนิดสูงกว่าอกไก่หรือปลานิลเล็กน้อย แต่ต่ำกว่าปูอัดมาก ส่วนไข่ขาวต่ำที่สุด
งานทบทวนของ
Kalantar-Zadeh และคณะ (CJASN 2010)
แนะนำให้ดูทั้งปริมาณฟอสฟอรัสและสัดส่วนฟอสฟอรัสต่อโปรตีน
เพราะผู้ล้างไตต้องได้โปรตีนพอ การเลือกโปรตีนที่ “ได้โปรตีนมาก ฟอสฟอรัสน้อย” จึงดีกว่าการตัดเนื้อสัตว์ทิ้ง
| อาหาร (รหัส FDC) | โปรตีน (กรัม) | ฟอสฟอรัส (มก.) | ฟอสฟอรัสต่อโปรตีน (มก./ก.) | โซเดียม (มก.) |
|---|---|---|---|---|
| ไข่ขาวดิบ (172183) | 10.9 | 15 | 1.4 (ต่ำมาก) | 166 |
| อกไก่อบ (171477) | 31.0 | 228 | 7.4 | 74 |
| ปลานิลสุก (175177) | 26.2 | 204 | 7.8 | 56 |
| ปูดันจิเนสนึ่ง (172007) | 22.3 | 175 | 7.8 | 378 |
| กุ้งสุก (175180) | 24.0 | 237 | 9.9 | 111 |
| ปูม้าสุก (blue crab, 174205) | 17.9 | 234 | 13.1 | 395 |
| ปูอลาสก้าคิงแครบสุก (174202) | 19.4 | 280 | 14.4 | 1,070 |
| ปูอัด (ซูริมิ, 174203) | 7.6 | 282 | 37.0 (สูงมาก) | 529 |
ค่าจาก USDA FoodData Central (SR Legacy) เป็นค่าเฉลี่ยของตัวอย่างในสหรัฐฯ
ปูม้าไทยเป็นคนละสายพันธุ์กับ blue crab ในฐานข้อมูล จึงใช้เป็นตัวเทียบโดยประมาณเท่านั้น
โซเดียมในปูสูงกว่าเนื้อสัตว์บกตั้งแต่ก่อนจิ้มน้ำจิ้ม (ปูทะเลอยู่ในน้ำเค็ม และบางแห่งต้มน้ำเกลือ)
ฟอสฟอรัสธรรมชาติ vs สารเติมฟอสเฟต: ดูดซึมไม่เท่ากัน
ตามงานทบทวนของ
Noori และคณะ (2010)
ฟอสฟอรัสจากอาหารสัตว์ดูดซึมราว 40–60% ขณะที่ฟอสฟอรัสอนินทรีย์จากสารเติมแต่งดูดซึมได้ราว 90% ขึ้นไปจนเกือบ 100%
และแนะนำให้เลือกอาหารที่สัดส่วนฟอสฟอรัสต่อโปรตีนต่ำกว่าราว 10 มก./ก. เมื่อทำได้
ตัวเลขในฐานข้อมูลอาหารมักไม่แยกฟอสฟอรัสสองแบบนี้ออกจากกัน
บวม เหนื่อย คัน หรือน้ำยาขุ่นหลังมื้ออาหารทะเล: ด่วนแค่ไหน?
วิเคราะห์ระดับความรุนแรงและรับคำแนะนำเฉพาะบุคคลจาก Advisory team ของเรา
แบบประเมินช่วยจัดระดับว่าอาการเข้ากับรูปแบบนี้แค่ไหนและควรติดต่อทีมไตเร็วเพียงใด ไม่ใช่การวินิจฉัยโรค ถ้ามีสัญญาณแดงด้านบน ให้ติดต่อหน่วยล้างไตหรือไปโรงพยาบาลทันที
โปรตีน: ผู้ล้างไตทางหน้าท้องต้องได้พอ ไม่ใช่ลด
คำตอบตรง: อย่าลดโปรตีนเองเพราะกลัวไตทำงานหนัก
แนวทางโภชนาการ KDOQI/NKF ปี 2020
แนะนำโปรตีนราว 1.0–1.2 กรัมต่อกิโลกรัมต่อวัน สำหรับผู้ล้างไตต่อเนื่องที่ภาวะเมแทบอลิซึมคงที่
ทำไมต้องได้มากกว่าช่วงก่อนล้างไต
น้ำยาล้างไตทางหน้าท้องพาโปรตีนและกรดอะมิโนออกไปทุกวัน และเสียมากขึ้นช่วงที่มีเยื่อบุช่องท้องอักเสบ
ถ้ากินน้อยเกินจะเสี่ยงกล้ามเนื้อลีบ อัลบูมินต่ำ และติดเชื้อง่าย
ความเชื่อว่า “โปรตีนหรือพิวรีนทำให้ไตทำงานหนัก” มาจากบริบทไตเสื่อมที่ยังไม่ล้างไต
ส่วนพิวรีนและกรดยูริกไม่ใช่ประเด็นหลักของมื้อปูในผู้ล้างไต (ถ้ามีโรคเกาต์ร่วม ให้ถามแพทย์เป็นรายบุคคล)
จัดโปรตีนให้ฟอสฟอรัสน้อย
- ไข่ขาว ปลา อกไก่ และเนื้อปูสด เป็นโปรตีนหลักที่ใช้สลับกันได้
- เลี่ยงไส้กรอก แฮม ลูกชิ้น ปูอัด และเนื้อหมักสำเร็จรูป ซึ่งมักมีสารฟอสเฟตและโซเดียม
- เป้าโปรตีนจริงของคุณขึ้นกับน้ำหนัก อัลบูมิน และการสูญเสียทางน้ำยา ให้นักกำหนดอาหารไตคำนวณ
โซเดียม: ปัญหาใหญ่กว่าของมื้อปูคือน้ำจิ้มและปูดอง
คำตอบตรง: เกลือทำให้กระหายน้ำ ดื่มน้ำมาก น้ำค้างในร่างกาย เกิดบวม ความดันสูง หายใจเหนื่อย
จนถึงน้ำท่วมปอด และอาจต้องใช้ถุงน้ำยาความเข้มข้นกลูโคสสูงขึ้นเพื่อดึงน้ำออก
KDOQI 2020 แนะนำจำกัดโซเดียมต่ำกว่า 2.3 กรัมต่อวัน (100 มิลลิโมล) ในผู้ป่วยโรคไตรวมถึงผู้ล้างไต
แหล่งเกลือในมื้ออาหารทะเล
- น้ำจิ้มซีฟู้ด น้ำปลา ซีอิ๊ว และซอสสำเร็จรูป
- ปูดอง ปูเค็ม และอาหารทะเลหมักเกลือ
- ตัวปูเอง: ปูม้าสุกมีโซเดียมราว 395 มก. ต่อ 100 กรัม และคิงแครบสูงถึงราว 1,070 มก.
เกลือเกี่ยวกับถุงน้ำยาอย่างไร
เมื่อน้ำเกิน ทีมอาจต้องเพิ่มความเข้มข้นกลูโคสของน้ำยาเพื่อดึงน้ำออก
ผลคือร่างกายได้น้ำตาลจากน้ำยามากขึ้น (น้ำหนักและน้ำตาลในเลือด) และเยื่อบุช่องท้องสัมผัสกลูโคสมากขึ้น
การคุมเกลือจึงเป็นการถนอมทั้งหัวใจและเยื่อบุช่องท้อง
ปรุงรสปูโดยไม่พึ่งเกลือ
- บีบมะนาว กระเทียมสับ พริกสด ผักชี ใบมะกรูด ข่า ตะไคร้
- ใส่น้ำปลาหรือเกลือน้อยมากหรือไม่ใส่เลย ถ้าต้องใช้ ให้ตวงเป็นช้อนชาแทนการเทจากขวด
- ระวังเกลือลดโซเดียมที่ใช้โพแทสเซียมคลอไรด์แทน — อ่านฉลากก่อนเสมอ
โพแทสเซียม: ผู้ล้างไตทางหน้าท้องหลายรายมีค่าต่ำ อย่าจำกัดแบบเหมารวม
คำตอบตรง: ต่างจากผู้ฟอกเลือด ผู้ล้างไตทางหน้าท้องจำนวนไม่น้อยมีโพแทสเซียมต่ำ
จึงไม่ควรงดผักผลไม้หรืออาหารโพแทสเซียมแบบเหมารวม ให้ปรับตามผลเลือดล่าสุดและทีมรักษา
การศึกษาใน
ผู้ล้างไตทางหน้าท้อง 266 ราย (Szeto และคณะ, AJKD 2005)
พบ 20.3% มีโพแทสเซียมต่ำกว่า 3.5 มิลลิโมลต่อลิตร และภาวะนี้สัมพันธ์กับอัตรารอดชีวิตที่แย่ลงอย่างอิสระ (hazard ratio 1.79)
แนวทาง ISPD ปี 2022
ยังจัดโพแทสเซียมต่ำเป็นปัจจัยเสี่ยงเยื่อบุช่องท้องอักเสบที่แก้ไขได้
เนื้อปูม้าสุกมีโพแทสเซียมราว 259 มก. ต่อ 100 กรัม อยู่ในระดับปานกลาง
ยาจับฟอสเฟต: กินพร้อมคำแรก และไม่ใช่ทุกชนิดต้องเคี้ยว
คำตอบตรง: ยาจับฟอสเฟตต้องกินพร้อมมื้ออาหารหรือของว่างที่มีฟอสฟอรัส โดยกินพร้อมคำแรก
ไม่ใช่หลังอาหารหลายชั่วโมง วิธีกินขึ้นกับชนิด:
lanthanum carbonate และ sucroferric oxyhydroxide ต้องเคี้ยว
ส่วน sevelamer ชนิดเม็ดให้กลืนทั้งเม็ด ห้ามเคี้ยวหรือบด
ห้ามเพิ่มยาเป็นสองเท่าเอง ถ้าวางแผนกินมื้อที่ฟอสฟอรัสมากขึ้น ให้ถามทีมว่ามีแผนเพิ่มยาหรือไม่
| ยา (ชื่อสามัญ) | เคี้ยวหรือกลืน | จังหวะ | ข้อควรรู้ |
|---|---|---|---|
| calcium carbonate | แบบเคี้ยวต้องเคี้ยวให้ละเอียด แบบเม็ดธรรมดาให้กลืน ตามรูปแบบที่ได้รับ | พร้อมมื้ออาหาร | เพิ่มแคลเซียมในร่างกาย แพทย์อาจจำกัดขนาดยา |
| calcium acetate | กลืน | พร้อมมื้ออาหาร | ลดการดูดซึม ciprofloxacin และ levothyroxine ต้องเว้นระยะ |
| sevelamer | ชนิดเม็ดกลืนทั้งเม็ด ห้ามเคี้ยว หัก หรือบด (ชนิดผงผสมน้ำตามฉลาก) | พร้อมมื้ออาหาร | รบกวน levothyroxine และ ciprofloxacin ได้มาก |
| lanthanum carbonate | เคี้ยวให้ละเอียดก่อนกลืน ห้ามกลืนทั้งเม็ด | พร้อมหรือทันทีหลังมื้อ | เว้นระยะจากยาปฏิชีวนะกลุ่ม quinolone และยาไทรอยด์ |
| sucroferric oxyhydroxide | เคี้ยวหรือบด ห้ามกลืนทั้งเม็ด | พร้อมมื้ออาหาร | มีธาตุเหล็ก อุจจาระอาจเป็นสีดำ |
| ferric citrate | กลืนทั้งเม็ด ห้ามหัก เคี้ยว หรือบด | พร้อมมื้ออาหาร | มีธาตุเหล็ก อุจจาระอาจเป็นสีดำ ทีมจะติดตามค่าเหล็ก |
สรุปจากข้อมูลยาของ MedlinePlus
(sevelamer,
lanthanum,
calcium acetate,
calcium carbonate,
ferric citrate)
และเอกสารกำกับยา ยึดวิธีที่เภสัชกรและฉลากยาของคุณระบุเป็นหลัก
ทำไมจังหวะสำคัญ
ยาจับฟอสเฟตทำงานในทางเดินอาหาร โดยจับฟอสเฟตจากอาหารที่อยู่ในกระเพาะและลำไส้ตอนนั้น
ถ้ากินหลังอาหารหลายชั่วโมง ฟอสเฟตจากมื้อนั้นถูกดูดซึมไปแล้ว ยาจึงแทบไม่ได้ผล
ถ้ากินปูเป็นของว่างระหว่างมื้อ ให้ถามทีมว่าต้องกินยากับของว่างด้วยหรือไม่
ยาที่ต้องเว้นระยะจากยาจับฟอสเฟต
ยาบางชนิดถูกยาจับฟอสเฟตจับไปด้วย เช่น ยาปฏิชีวนะบางชนิดอย่าง ciprofloxacin, levothyroxine และธาตุเหล็กชนิดรับประทาน
ในอาสาสมัคร 15 คน การกิน ciprofloxacin พร้อม sevelamer หรือ calcium acetate ลดการดูดซึมลง 48% และ 51% ตามลำดับ
(Kays และคณะ, AJKD 2003)
และงานทบทวนพบว่า sevelamer รบกวน levothyroxine มากที่สุดในกลุ่มนี้
(Cataldo และคณะ, BMC Nephrol 2018)
ระยะห่างที่ถูกต้องต่างกันตามคู่ยา ให้ถามเภสัชกร
ลำดับมื้อปูแบบปลอดภัย 5 ขั้น
คำตอบตรง: เช็กผลเลือด วางแผนสลับโปรตีน ปรุงสุกไม่เค็ม กินยาพร้อมคำแรก แล้วสังเกตอาการ
ทำไมต้องคุมฟอสฟอรัส ทั้งที่มักไม่มีอาการ
คำตอบตรง: ฟอสฟอรัสสูงมักเงียบ ไม่มีอาการเตือน แต่สัมพันธ์กับอาการคัน
โรคกระดูกและพาราไทรอยด์จากไต (CKD-MBD) หินปูนเกาะหลอดเลือด และอัตราตายที่สูงขึ้น
KDIGO ปี 2017
แนะนำให้ลดฟอสเฟตที่สูงลงเข้าหาช่วงปกติ
อาการคัน
อาการคันจากโรคไตเรื้อรังพบบ่อยและมีหลายสาเหตุ ไม่ใช่ฟอสฟอรัสอย่างเดียว
เกี่ยวกับพาราไทรอยด์ฮอร์โมน แคลเซียม แมกนีเซียม การอักเสบ และระบบโอปิออยด์ในผิวหนัง
(Mettang และ Kremer, Kidney Int 2015)
ถ้าคันมากขึ้น ให้บอกทีมเพื่อตรวจหลายค่า ไม่ใช่แค่งดอาหาร
กระดูกและหลอดเลือด
ฟอสเฟตค้างกระตุ้นพาราไทรอยด์ฮอร์โมน (secondary hyperparathyroidism) ดึงแคลเซียมจากกระดูก
และส่งเสริมหินปูนเกาะผนังหลอดเลือด ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของ
CKD-MBD ตามแนวทาง KDIGO
แนวทางเดียวกันยังแนะนำให้พิจารณาแหล่งของฟอสเฟต (สัตว์ พืช สารเติมแต่ง) เวลาให้คำแนะนำอาหาร และจำกัดขนาดยาจับฟอสเฟตที่มีแคลเซียม
ข้อมูลความเสี่ยงจากงานวิจัย
- Block และคณะ (JASN 2004) ในผู้ฟอกเลือด 40,538 ราย: ฟอสฟอรัสมากกว่า 5.0 มก./ดล. สัมพันธ์กับความเสี่ยงตายสูงขึ้น ไล่จาก 1.07 เท่า จนถึง 2.02 เท่าที่ระดับ 9.0 มก./ดล. ขึ้นไป
- Noori และคณะ (CJASN 2010) ในผู้ฟอกเลือด 224 ราย: อาหารที่สัดส่วนฟอสฟอรัสต่อโปรตีน 16 มก./ก. ขึ้นไปสัมพันธ์กับความเสี่ยงตาย 1.99 เท่า เทียบกลุ่ม 12 ถึงต่ำกว่า 14 มก./ก.
- ทั้งสองการศึกษาทำในผู้ฟอกเลือด และเป็นความสัมพันธ์ ไม่ใช่เหตุและผลโดยตรง แต่หลักการคุมฟอสเฟตใช้กับผู้ล้างไตทางหน้าท้องเช่นกัน
ความปลอดภัยอาหารทะเล: สุกทั่ว งดปูดิบ ปูดอง และระวังภูมิแพ้
คำตอบตรง: ผู้ล้างไตเสี่ยงติดเชื้อมากกว่าคนทั่วไป ควรกินปูและอาหารทะเลที่สุกทั่วเท่านั้น
งดปูดิบ ปูดอง และส้มตำใส่ปูดิบ
ปูทะเลดิบหรือปูดอง: เชื้อวิบริโอ
มีรายงานเยื่อบุช่องท้องอักเสบจากเชื้อ Vibrio vulnificus ในผู้ล้างไตทางหน้าท้อง
ทั้งหลังจับหรือเตรียมอาหารทะเล
และหลังกินปลาทะเลดิบ
ล้างมือให้สะอาดหลังแกะปู ก่อนเปลี่ยนถุงน้ำยาทุกครั้ง และแยกเขียงของดิบกับของสุก
ปูนาหรือปูน้ำจืดดิบ: พยาธิใบไม้ปอด
พยาธิใบไม้ปอด (Paragonimus) ติดจากการกินปูหรือกุ้งน้ำจืดดิบ ดอง หรือสุกไม่ทั่ว
และทำให้ไอเรื้อรัง เจ็บหน้าอก หรือไอเป็นเลือดคล้ายวัณโรค
(Yoshida และคณะ, Acta Trop 2019)
ปูนาในส้มตำหรือปูดองน้ำจืดจึงไม่เหมาะ
ภูมิแพ้อาหารทะเลกลุ่มกุ้ง ปู
ผู้ที่เคยแพ้กุ้งหรือปูไม่ควรลองกินเอง อาการแพ้รุนแรง เช่น ปากหรือคอบวม หายใจมีเสียงวี้ด
เป็นเหตุฉุกเฉินที่ต้องไปห้องฉุกเฉินทันที
ตารางเปรียบเทียบทางเลือกโปรตีน อาหารทะเล และการคุมฟอสฟอรัสในผู้ล้างไตทางหน้าท้อง
คำตอบตรง: เลือกโปรตีนสดที่ฟอสฟอรัสต่อโปรตีนต่ำ ปรุงไม่เค็ม และใช้ยาจับฟอสเฟตให้ถูกจังหวะ ดีกว่าการงดโปรตีน
| ทางเลือก | กลุ่ม | จุดเด่น | ข้อควรระวัง |
|---|---|---|---|
| เนื้อปูสดสุกทั่ว (แทนโปรตีนมื้อนั้น) | อาหาร / โปรตีน | โปรตีนดี ราว 8–14 มก.ฟอสฟอรัสต่อโปรตีน 1 กรัม | มีโซเดียมในตัว ต้องสลับไม่ใช่เพิ่ม และดูผลฟอสฟอรัสล่าสุด |
| ไข่ขาว | อาหาร / โปรตีน | ฟอสฟอรัสต่อโปรตีนต่ำมาก ราว 1.4 มก./ก. | ปรุงสุก ไม่ใส่ซอสเค็ม |
| ปลา อกไก่สด | อาหาร / โปรตีน | ราว 7–8 มก./ก. โซเดียมตามธรรมชาติต่ำ | เลี่ยงเนื้อหมักหรือเสริมสารฟอสเฟต |
| ปูอัด ลูกชิ้น อาหารทะเลแปรรูป | อาหารแปรรูป | สะดวก | ปูอัดราว 37 มก./ก. สารฟอสเฟตดูดซึมราว 90% ขึ้นไป โซเดียมสูง |
| มันปู | อาหาร | รสเข้มข้น | คอเลสเตอรอลสูงกว่าเนื้อ ไม่มีข้อมูลฟอสฟอรัสที่อ้างอิงได้ ควรงด |
| ปูดอง ปูดิบ ปูนาในส้มตำ | อาหารดิบ / หมัก | ไม่มีข้อดีด้านสุขภาพเหนือปูสุก | เชื้อวิบริโอ พยาธิใบไม้ปอด และเกลือสูง ควรงด |
| มะนาว กระเทียม พริก สมุนไพร แทนน้ำจิ้ม | วิถีชีวิต / การปรุง | ลดเกลือ ลดกระหายน้ำ ลดน้ำเกิน | เลี่ยงเกลือลดโซเดียมที่มีโพแทสเซียมคลอไรด์ |
| ยาจับฟอสเฟตพร้อมคำแรก | ยา (calcium carbonate, calcium acetate, sevelamer, lanthanum carbonate, sucroferric oxyhydroxide, ferric citrate) | ลดการดูดซึมฟอสเฟตจากมื้อนั้น | เคี้ยวหรือกลืนตามชนิด ห้ามเพิ่มขนาดเอง เว้นระยะจากยาบางชนิด |
| งดหรือลดโปรตีนเอง | พฤติกรรมที่ไม่แนะนำ | ไม่มีในบริบทล้างไตที่ภาวะคงที่ | ต่ำกว่าเป้า 1.0–1.2 ก./กก./วัน เสี่ยงกล้ามเนื้อลีบ อัลบูมินต่ำ |
ใช้ชื่อสามัญของยาเท่านั้น การเลือกยาจับฟอสเฟตและขนาดยาเป็นการตัดสินใจของไตแพทย์ตามผลแคลเซียม ฟอสฟอรัส พาราไทรอยด์ฮอร์โมน และค่าเหล็ก
คำถามที่พบบ่อย (FAQ)
ไตระยะ 5 ล้างไตทางหน้าท้อง กินปูได้ไหม?
กินได้ในหลายราย ถ้าผลฟอสฟอรัสล่าสุดอยู่ในเป้า ให้ใช้เนื้อปูสดที่สุกทั่วแทนโปรตีนของมื้อนั้น ไม่กินเพิ่มจากมื้อปกติ งดมันปูและน้ำจิ้มเค็ม และกินยาจับฟอสเฟตพร้อมมื้อตามที่แพทย์สั่ง ถ้าผลฟอสฟอรัสล่าสุดเกินเป้า ให้งดไว้ก่อนและถามนักกำหนดอาหารไตหรือทีมไต ส่วนปริมาณที่เหมาะให้ตกลงกับนักกำหนดอาหารไต
ปูมีฟอสฟอรัสสูงกว่าเนื้อสัตว์อื่นมากไหม?
ไม่ได้สูงกว่ามากอย่างที่มักเข้าใจ ข้อมูล USDA พบว่าเนื้อปูสุกมีฟอสฟอรัสราว 8 ถึง 14 มิลลิกรัมต่อโปรตีน 1 กรัม ขึ้นกับชนิดปู ใกล้เคียงหรือสูงกว่าอกไก่และปลานิลเล็กน้อย ขณะที่ไข่ขาวต่ำมากราว 1.4 และปูอัดสูงถึงราว 37 ตัวที่น่ากังวลกว่าคือสารฟอสเฟตในอาหารแปรรูปซึ่งดูดซึมได้เกือบทั้งหมด
มันปูกับปูอัดต่างจากเนื้อปูอย่างไร?
ปูอัดทำจากเนื้อปลาบดที่เรียกว่าซูริมิ มีโปรตีนต่ำแต่ฟอสฟอรัสและโซเดียมสูงเมื่อเทียบกับโปรตีนที่ได้ และมักมีสารเติมแต่ง ส่วนมันปูเข้มข้นกว่าเนื้อปูและมีคอเลสเตอรอลสูงกว่า จึงควรเลี่ยงทั้งสองอย่าง แล้วเลือกเนื้อปูสดที่สุกทั่วแทน
ล้างไตทางหน้าท้องควรลดโปรตีนเพื่อถนอมไตไหม?
ไม่ควรลดเอง ผู้ล้างไตทางหน้าท้องสูญเสียโปรตีนไปกับน้ำยาทุกวันและเสียมากขึ้นช่วงเยื่อบุช่องท้องอักเสบ แนวทาง KDOQI ปี 2020 แนะนำโปรตีนราว 1.0 ถึง 1.2 กรัมต่อกิโลกรัมต่อวันในผู้ที่ภาวะคงที่ การกินโปรตีนน้อยเกินเสี่ยงกล้ามเนื้อลีบและอัลบูมินต่ำ ส่วนพิวรีนและกรดยูริกไม่ใช่ประเด็นหลักของมื้อปู
ยาจับฟอสเฟตต้องกินตอนไหน ต้องเคี้ยวทุกชนิดไหม?
กินพร้อมมื้ออาหารหรือของว่างที่มีฟอสฟอรัส โดยกินพร้อมคำแรก ไม่ใช่หลังอาหารหลายชั่วโมง ไม่ใช่ทุกชนิดต้องเคี้ยว lanthanum carbonate และ sucroferric oxyhydroxide ต้องเคี้ยว ส่วน sevelamer ชนิดเม็ดให้กลืนทั้งเม็ด ห้ามเคี้ยวหรือบด ห้ามเพิ่มยาเป็นสองเท่าเอง ถ้ามื้อนั้นมีฟอสฟอรัสมากให้ถามทีมว่ามีแผนเพิ่มยาหรือไม่
น้ำจิ้มซีฟู้ดกับปูดองอันตรายอย่างไรต่อคนล้างไตทางหน้าท้อง?
เกลือทำให้กระหายน้ำ ดื่มน้ำมาก น้ำเกินในร่างกาย เกิดบวม ความดันสูง หายใจเหนื่อย และอาจต้องใช้ถุงน้ำยาความเข้มข้นกลูโคสสูงขึ้นเพื่อดึงน้ำออก ปูดองยังเป็นปูดิบจึงเสี่ยงติดเชื้อ ให้ปรุงด้วยมะนาว กระเทียม พริก และสมุนไพร ใส่น้ำปลาหรือเกลือน้อยมากหรือไม่ใส่เลย
ล้างไตทางหน้าท้องต้องงดโพแทสเซียมเข้มงวดเหมือนฟอกเลือดไหม?
ไม่จำเป็นเสมอไป ผู้ล้างไตทางหน้าท้องหลายรายมีโพแทสเซียมต่ำ งานวิจัยในผู้ป่วย 266 รายพบราว 20 เปอร์เซ็นต์มีค่าต่ำกว่า 3.5 มิลลิโมลต่อลิตร และภาวะนี้สัมพันธ์กับอัตรารอดชีวิตที่แย่ลง จึงไม่ควรจำกัดโพแทสเซียมแบบเหมารวม ให้ปรับตามผลเลือดล่าสุดและทีมรักษา
ถ้ากินปูแล้วน้ำยาขุ่นหรือปวดท้องควรทำอย่างไร?
น้ำยาขุ่นร่วมกับปวดท้องหรือไข้อาจเป็นเยื่อบุช่องท้องอักเสบ ให้ติดต่อหน่วยล้างไตในวันเดียวกัน และเก็บถุงน้ำยาที่ขุ่นไว้ให้ทีมตรวจ ถ้าปากหรือคอบวม หรือหายใจมีเสียงวี้ดหลังกินอาหารทะเล อาจเป็นภูมิแพ้รุนแรง ให้ไปห้องฉุกเฉินทันที
กลไกทางวิทยาศาสตร์ (Scientific mechanism)
ฟอสฟอรัสในเนื้อสัตว์อยู่ในรูปอินทรีย์ที่ผูกกับโปรตีนและฟอสโฟลิพิด ต้องถูกย่อยก่อนดูดซึม ลำไส้จึงรับไปราว 40–60%
ส่วนสารฟอสเฟตที่เติมในอาหารแปรรูปเป็นเกลืออนินทรีย์ที่ละลายพร้อมดูดซึมทันทีราว 90% ขึ้นไป
เมื่อไตแทบไม่เหลือการขับทิ้ง และการล้างไตทางหน้าท้องขจัดฟอสเฟตได้จำกัด ฟอสเฟตที่เกินจะค้างในเลือด
กระตุ้น FGF23 และพาราไทรอยด์ฮอร์โมน ดึงแคลเซียมจากกระดูก และเหนี่ยวนำเซลล์กล้ามเนื้อเรียบหลอดเลือดให้สะสมแคลเซียม
ยาจับฟอสเฟตจับฟอสเฟตจากอาหารในลำไส้ให้เป็นสารที่ไม่ละลายแล้วขับออกทางอุจจาระ จึงได้ผลเฉพาะเมื่ออยู่ในลำไส้พร้อมอาหาร
ขณะเดียวกัน น้ำยาล้างไตพาโปรตีนออกทุกวัน ร่างกายจึงต้องการโปรตีนมากขึ้น
และโซเดียมที่เกินจะดึงน้ำค้างนอกเซลล์ ทำให้ต้องพึ่งแรงดึงจากกลูโคสในน้ำยามากขึ้น
สังเคราะห์และเรียบเรียงโดย
ผศ.ดร.นรวิชญ์ ราษฎร์พิบูลย์
จากแนวทาง KDOQI 2020, KDIGO 2017, ISPD 2022 และงานวิจัยที่อ้างอิงด้านล่าง
แหล่งอ้างอิงเชิงวิชาการ (E-E-A-T)
- Kalantar-Zadeh K et al. Understanding sources of dietary phosphorus in the treatment of patients with chronic kidney disease. Clin J Am Soc Nephrol. 2010;5(3):519-30. PMID 20093346
- Noori N et al. Organic and inorganic dietary phosphorus and its management in chronic kidney disease. Iran J Kidney Dis. 2010;4(2):89-100. PMID 20404416
- Ikizler TA et al. KDOQI Clinical Practice Guideline for Nutrition in CKD: 2020 Update. Am J Kidney Dis. 2020;76(3 Suppl 1):S1-S107. PMID 32829751
- KDIGO CKD-MBD Update Work Group. KDIGO 2017 Clinical Practice Guideline Update for CKD-MBD. Kidney Int Suppl. 2017;7(1):1-59. PMID 30675420
- Ketteler M et al. Executive summary of the 2017 KDIGO CKD-MBD Guideline Update. Kidney Int. 2017;92(1):26-36. PMID 28646995
- Block GA et al. Mineral metabolism, mortality, and morbidity in maintenance hemodialysis. J Am Soc Nephrol. 2004;15(8):2208-18. PMID 15284307
- Noori N et al. Association of dietary phosphorus intake and phosphorus to protein ratio with mortality in hemodialysis patients. Clin J Am Soc Nephrol. 2010;5(4):683-92. PMID 20185606
- Sherman RA, Mehta O. Dietary phosphorus restriction in dialysis patients: potential impact of processed meat, poultry, and fish products as protein sources. Am J Kidney Dis. 2009;54(1):18-23. PMID 19376617
- Sherman RA, Mehta O. Phosphorus and potassium content of enhanced meat and poultry products. Clin J Am Soc Nephrol. 2009;4(8):1370-3. PMID 19628683
- Szeto CC et al. Hypokalemia in Chinese peritoneal dialysis patients: prevalence and prognostic implication. Am J Kidney Dis. 2005;46(1):128-35. PMID 15983966
- Li PK et al. ISPD peritonitis guideline recommendations: 2022 update on prevention and treatment. Perit Dial Int. 2022;42(2):110-153. PMID 35264029
- Mettang T, Kremer AE. Uremic pruritus. Kidney Int. 2015;87(4):685-91. PMID 24402092
- Kays MB et al. Effects of sevelamer hydrochloride and calcium acetate on the oral bioavailability of ciprofloxacin. Am J Kidney Dis. 2003;42(6):1253-9. PMID 14655198
- Cataldo E et al. Phosphate binders as a cause of hypothyroidism in dialysis patients. BMC Nephrol. 2018;19(1):155. PMID 29966512
- Wong PN et al. Vibrio vulnificus peritonitis after handling of seafood in a patient receiving CAPD. Am J Kidney Dis. 2005;46(5):e87-90. PMID 16253715
- Jung EY et al. Vibrio vulnificus peritonitis after eating raw sea fish in a patient undergoing CAPD. Nephrol Dial Transplant. 2007;22(5):1487. PMID 17205959
- Yoshida A et al. Paragonimus and paragonimiasis in Asia: An update. Acta Trop. 2019;199:105074. PMID 31295431
- USDA FoodData Central (SR Legacy): FDC 174205, 174202, 172007, 174203, 172183, 171477, 175177, 175180
- NIDDK — Peritoneal Dialysis
ผู้เขียน:
ผศ.ดร.นรวิชญ์ ราษฎร์พิบูลย์
ข้อควรทราบทางการแพทย์ (Medical Disclaimer)
บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปสำหรับผู้ล้างไตทางหน้าท้อง ไม่ใช่แผนอาหาร ใบสั่งยา หรือการวินิจฉัยเฉพาะบุคคล
และไม่แทนคำแนะนำของไตแพทย์ พยาบาลล้างไต เภสัชกร หรือนักกำหนดอาหารโรคไต
เป้าฟอสฟอรัส โปรตีน โซเดียม โพแทสเซียม ปริมาณน้ำ และชนิดหรือขนาดยาจับฟอสเฟต ต้องปรับตามผลเลือด ปัสสาวะที่เหลือ ชนิดน้ำยา และโรคร่วมของแต่ละคน
ตัวเลขสารอาหารเป็นค่าเฉลี่ยจากฐานข้อมูลต่างประเทศ อาหารไทยจริงอาจต่างออกไป
ถ้ามีสัญญาณแดง ให้ติดต่อหน่วยล้างไตหรือไปโรงพยาบาลทันที