ปลูกถ่ายไตแล้วประจำเดือนกลับมา ทำไมมาเดือนละ 2 รอบ ปวดท้องประจำเดือนกินยาอะไรได้ และต้องคุมกำเนิดไหม

คำถามจากกลุ่มผู้ป่วย: ตอนฟอกไตไม่มีประจำเดือน พอปลูกถ่ายไตแล้วกลับมา แถมมาเดือนละ 2 รอบ เป็นเรื่องปกติไหม?

คำตอบสั้นๆ: การที่ประจำเดือนกลับมาเป็นสัญญาณที่ดีของการฟื้นตัวหลังพ้นภาวะของเสียคั่ง รอบเดือนที่ยังไม่สม่ำเสมอในช่วงแรกพบได้บ่อย แต่มีสามเรื่องที่ควรรู้ คือ เลือกยาแก้ปวดให้ปลอดภัยต่อไตใหม่ คุมกำเนิดเพราะตั้งครรภ์ได้แล้ว และพบสูตินรีแพทย์ถ้าเลือดออกผิดปกติต่อเนื่อง

สมาชิกในกลุ่มผู้ป่วยโรคไตท่านหนึ่งเล่าว่า ช่วงฟอกไตไม่มีประจำเดือน ไม่ต้องปวดท้อง แต่หลังปลูกถ่ายไต ประจำเดือนกลับมา ปวดท้องประจำเดือน และมาเดือนละ 2 รอบ แพทย์โรคไตบอกว่าเป็นสัญญาณที่ดี ร่างกายขับของเสียได้มากขึ้น บทความนี้สรุปหลักฐานว่าทำไมจึงเป็นเช่นนั้น อะไรที่ปกติ อะไรที่ควรตรวจ ยาแก้ปวดชนิดใดควรเลี่ยง และเรื่องคุมกำเนิดที่มักถูกมองข้าม โดยไม่ได้ประเมินกรณีของบุคคลใด และไม่แทนคำแนะนำของแพทย์เจ้าของไข้

1. ทำไมฟอกไตแล้วประจำเดือนหาย แต่ปลูกถ่ายไตแล้วกลับมา

คำตอบสั้นๆ: ของเสียคั่งในไตวายระยะสุดท้ายรบกวนสัญญาณจากสมองที่สั่งการตกไข่ เมื่อไตใหม่ขับของเสียได้ สัญญาณนี้จึงกลับมา รังไข่ตกไข่ และประจำเดือนกลับมาตามมา

ช่วงฟอกไต: แกนสมอง ต่อมใต้สมอง และรังไข่ทำงานผิดจังหวะ

บทความทบทวน (Holley 2004) อธิบายว่าในไตวายเรื้อรัง สมองส่วนไฮโปทาลามัสหลั่ง GnRH ไม่เป็นจังหวะ ต่อมใต้สมองจึงไม่หลั่ง LH เป็นจังหวะตามปกติ การตกไข่จึงบกพร่อง ปัจจัยที่เกี่ยวข้อง ได้แก่ โปรแลกตินสูง สารเอนดอร์ฟินสูง และฮอร์โมนที่ไตกำจัดได้น้อยลง ผลคือมีบุตรยาก ประจำเดือนขาด หรือเลือดออกผิดปกติจากโพรงมดลูก บทความทบทวนอีกชิ้น (Rojas 2021) ระบุว่าผู้หญิงที่ไตเสื่อมยังเข้าสู่วัยหมดประจำเดือนเร็วกว่าปกติด้วย

หลังปลูกถ่ายไต: การตกไข่กลับมา แต่ฮอร์โมนยังไม่เหมือนเดิมทุกคน

การศึกษาผู้หญิงหลังปลูกถ่ายไต 1–5 ปี (Pietrzak 2006) วิเคราะห์ 55 รอบเดือน พบรอบเดือนสม่ำเสมอ 72.7% อัตรารอบที่ตกไข่ 65% ใกล้เคียงผู้หญิงทั่วไปที่ 70% แต่เอสโตรเจนช่วงต้นรอบสูงกว่า และโปรเจสเตอโรนต่ำกว่าราวครึ่งหนึ่ง (13.2 เทียบกับ 26.7 นาโนกรัมต่อมิลลิลิตร) อีกการศึกษาในกลุ่มที่ปลูกถ่ายมา 1.5–15 ปี (Pietrzak 2006) พบรอบเดือนสม่ำเสมอ 68.1% และตกไข่ 45% บทความทบทวนปี 2023 (Bilha 2023) สรุปว่าฮอร์โมนเพศฟื้นตัวเร็วหลังปลูกถ่ายไต แต่ความสามารถในการมีบุตรไม่ได้กลับมาสมบูรณ์ทุกคน และเลือดออกผิดปกติจากโพรงมดลูกยังพบได้

สัญญาณที่ดี แต่ไม่ใช่ตัววัดการทำงานของไตใหม่

คำอธิบายของแพทย์โรคไตว่าเป็นสัญญาณที่ดีนั้นสอดคล้องกับกลไกข้างต้น แต่ประจำเดือนที่มาไม่ได้บอกว่าไตใหม่ทำงานได้เต็มที่ ตัววัดจริงคือค่าครีอะตินีน eGFR โปรตีนในปัสสาวะ และระดับยากดภูมิ ซึ่งต้องตรวจตามนัดเสมอ

2. ทำไมประจำเดือนมาเดือนละ 2 รอบ และปวดท้องมาก

คำตอบสั้นๆ: รอบที่การตกไข่ยังไม่สมบูรณ์ ยากดภูมิบางกลุ่ม และความผิดปกติในโพรงมดลูก เป็นสาเหตุหลักของเลือดออกถี่ ส่วนอาการปวดกลับมาเพราะการตกไข่กลับมา

รอบเดือนที่ยังไม่ตกไข่สมบูรณ์

เมื่อเอสโตรเจนสูงแต่โปรเจสเตอโรนต่ำ เยื่อบุโพรงมดลูกจะหนาขึ้นโดยไม่มีฮอร์โมนช่วยให้คงตัว จึงหลุดลอกเป็นช่วงๆ ไม่ตรงรอบ ทำให้รู้สึกเหมือนมาเดือนละ 2 รอบ หรือมีเลือดออกกะปริบกะปรอย ยาสเตียรอยด์และความเครียดของร่างกายหลังผ่าตัดอาจทำให้รอบเดือนแปรปรวนได้เช่นกัน

ยากดภูมิกลุ่ม mTOR inhibitor กับรอบเดือนและถุงน้ำรังไข่

การทดลองแบบสุ่มในผู้หญิงที่ได้ sirolimus ขนาดต่ำ (Braun 2012) พบความเสี่ยงประจำเดือนห่างหรือขาดเพิ่มขึ้น (HR 4.3) และถุงน้ำรังไข่เพิ่มขึ้น (HR 4.4) การศึกษาผู้หญิงหลังปลูกถ่ายไต 571 คน (Bachmann 2018) พบถุงน้ำรังไข่ใหม่ 20.5% ในกลุ่มที่ได้ sirolimus หรือ everolimus เทียบกับ 4.9% ในกลุ่มที่ไม่ได้รับ ถ้ากินยากลุ่มนี้และรอบเดือนผิดปกติหรือปวดท้องน้อย ควรแจ้งทีมปลูกถ่าย อย่าหยุดหรือเปลี่ยนยาเอง

ติ่งเนื้อและเยื่อบุโพรงมดลูกหนาตัว

การศึกษาผู้ปลูกถ่ายอวัยวะที่เลือดออกผิดปกติจากโพรงมดลูก (Tohma 2018) ซึ่งส่วนใหญ่ปลูกถ่ายไต พบเยื่อบุปกติ 48.4% ติ่งเนื้อ 34.4% และเยื่อบุโพรงมดลูกหนาตัวโดยไม่มีเซลล์ผิดปกติ 17.2% บทความทบทวนปี 2026 (Graham 2026) ระบุว่าผู้หญิงหลังปลูกถ่ายไตมีเลือดออกผิดปกติ เยื่อบุโพรงมดลูกหนาตัว และหมดประจำเดือนเร็วบ่อยกว่าทั่วไป ถ้าเลือดออกถี่ต่อเนื่องเกิน 3 รอบ มามาก หรือมีเลือดออกหลังเพศสัมพันธ์ ควรตรวจอัลตราซาวด์และตรวจภายใน

ทำไมอาการปวดประจำเดือนกลับมา

หลังตกไข่ เยื่อบุโพรงมดลูกสร้างสารพรอสตาแกลนดิน ทำให้มดลูกบีบตัวและเลือดไปเลี้ยงมดลูกลดลงชั่วขณะ ช่วงฟอกไตที่ไม่ตกไข่จึงมักไม่ปวด เมื่อตกไข่กลับมา อาการปวดจึงกลับมาด้วย ซึ่งเป็นกลไกเดียวกับผู้หญิงทั่วไป แต่ถ้าปวดรุนแรงขึ้นเรื่อยๆ ปวดข้างเดียว หรือมีไข้ ควรตรวจหาถุงน้ำรังไข่ เยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ หรือการติดเชื้อ

เปรียบเทียบฮอร์โมน ประจำเดือน และโอกาสตั้งครรภ์ในแต่ละช่วง ใช้ประกอบการคุยกับแพทย์ ไม่ใช่การวินิจฉัย (บนมือถือแสดงเป็นการ์ด)

3. ยาแก้ปวดประจำเดือนชนิดใดที่ผู้ปลูกถ่ายไตควรเลี่ยง

คำตอบสั้นๆ: ควรเลี่ยงยากลุ่ม NSAIDs และไม่ควรซื้อกินเอง แนวทางของวงการปลูกถ่ายไตแนะนำให้หลีกเลี่ยง เพราะยากลุ่มนี้ลดเลือดไปเลี้ยงไตใหม่ และเสริมฤทธิ์กับยากดภูมิที่ทำให้หลอดเลือดไตหดตัว

ยาที่อยู่ในกลุ่ม NSAIDs

• NSAIDs ทั่วไป: ibuprofen, naproxen, mefenamic acid, diclofenac, piroxicam, ketorolac
• กลุ่ม COX-2: celecoxib, etoricoxib ซึ่งก็มีผลต่อไตเช่นกัน
• ยาสูตรผสม: ยาแก้ปวดหรือยาแก้หวัดบางชนิดผสม NSAIDs ไว้ ควรอ่านส่วนประกอบทุกครั้ง

หลักฐานในผู้ปลูกถ่ายไต

การศึกษาผู้ป่วยในที่ได้ยากดภูมิกลุ่ม calcineurin inhibitor (CNI) เช่น tacrolimus และ cyclosporine (Delzer 2018) พบค่าครีอะตินีนสูงขึ้น 80.5% ในผู้ที่ได้ NSAIDs ร่วมด้วย เทียบกับ 56.3% ในผู้ที่ไม่ได้รับ และไตบาดเจ็บเฉียบพลัน 12.2% เทียบกับ 5.6% (RR 2.20 แต่ยังไม่มีนัยสำคัญทางสถิติ) ผู้วิจัยสรุปว่าไม่ควรใช้ร่วมกัน การติดตามผู้ปลูกถ่ายไต 1,730 คนในแคนาดา (Jeong 2021) พบว่า 11% เคยได้ใบสั่งยา NSAIDs ส่วนใหญ่จากแพทย์ทั่วไป 67% และในใบสั่งยาที่มีการตรวจเลือดภายใน 14 วัน พบไตบาดเจ็บเฉียบพลัน 13% และโพแทสเซียมสูง 5% ส่วนการสำรวจผู้ปลูกถ่ายไต 94 คน (Mulka-Gierek 2018) พบ 63% เคยซื้อยาแก้ปวดกินเอง และ 30% ไม่รู้ความเสี่ยง บทความทบทวนปี 2023 (Abbasi 2023) ยังระบุว่าความเสี่ยงไตบาดเจ็บจาก NSAIDs สูงขึ้นเมื่อใช้นาน และเมื่อไตทำงานลดลงหรือได้ยาขับปัสสาวะ

เปรียบเทียบยาแก้ปวดและยาที่ใช้กับประจำเดือน สำหรับผู้ปลูกถ่ายไต ใช้ชื่อสามัญและกลุ่มยาเท่านั้น (บนมือถือแสดงเป็นการ์ด)

4. ปวดประจำเดือนหลังปลูกถ่ายไต บรรเทาอย่างไรให้ปลอดภัยต่อไต

คำตอบสั้นๆ: ประคบอุ่น พัก และใช้ paracetamol ตามขนาด เป็นขั้นแรก ถ้าปวดมากหรือเลือดออกมาก การรักษาด้วยฮอร์โมนเฉพาะที่ เช่น ห่วงอนามัยชนิดมีฮอร์โมน levonorgestrel มักได้ผลดีและมีข้อมูลในผู้ปลูกถ่ายไต

4 ขั้นเมื่อปวดประจำเดือน

ทางเลือกด้วยฮอร์โมน

การทบทวนผู้ปลูกถ่ายไต 11 คนที่ใช้ห่วงอนามัยชนิดมีฮอร์โมน levonorgestrel (Ramhendar 2012) เฉลี่ย 38 เดือน ซึ่ง 7 คนใช้เพื่อรักษาประจำเดือนมามาก ไม่พบการติดเชื้อในอุ้งเชิงกรานและไม่มีการตั้งครรภ์โดยไม่ตั้งใจ บทความทบทวนปี 2023 (Bilha 2023) ระบุว่าฮอร์โมนรวมเอสโตรเจนและโปรเจสตินอาจช่วยเลือดออกผิดปกติในผู้ปลูกถ่ายไตบางราย แต่ต้องพิจารณาความดันโลหิต ความเสี่ยงลิ่มเลือด และยาตีกันกับยากดภูมิ จึงควรตัดสินใจร่วมกันระหว่างสูตินรีแพทย์และทีมปลูกถ่าย

ผู้ปลูกถ่ายไตจำนวนมากมีภาวะซีดอยู่แล้ว ประจำเดือนที่มามากหรือมาถี่อาจทำให้ซีดมากขึ้น ถ้าเหนื่อยง่าย ใจสั่น หรือหน้ามืด ควรขอตรวจความเข้มข้นเลือดและธาตุเหล็ก

5. ประจำเดือนกลับมาแล้ว ต้องคุมกำเนิดและตรวจอะไรบ้าง

คำตอบสั้นๆ: เมื่อการตกไข่กลับมา การตั้งครรภ์ก็เกิดขึ้นได้ แม้รอบเดือนยังไม่สม่ำเสมอ และยาหลังปลูกถ่ายบางตัวอันตรายต่อทารก การคุมกำเนิดและการวางแผนตั้งครรภ์จึงสำคัญพอๆ กับการดูแลอาการปวด

ยา mycophenolate กับทารกในครรภ์

รายงานผู้ป่วย (Ang 2008) พบทารกใบหูผิดรูป ไม่มีรูหู และตาผิดปกติ หลังมารดาได้รับยา mycophenolate เพียง 4 วันในสัปดาห์ที่ 7 ของการตั้งครรภ์ ความผิดปกติที่พบบ่อยของยานี้ ได้แก่ ปากแหว่งเพดานโหว่และใบหูผิดรูป ผู้หญิงที่กินยานี้จึงต้องคุมกำเนิดอย่างมีประสิทธิภาพ และต้องให้ทีมปลูกถ่ายเปลี่ยนยาก่อนตั้งครรภ์ ห้ามหยุดยาเองเพราะเสี่ยงไตใหม่ถูกปฏิเสธ

ควรรอนานเท่าไรก่อนตั้งครรภ์

แนวทาง KDIGO สำหรับผู้ปลูกถ่ายไต (Kasiske 2010) แนะนำให้รออย่างน้อย 1 ปีหลังปลูกถ่ายและไตทำงานคงที่ ส่วนการประชุมผู้เชี่ยวชาญของ American Society of Transplantation (Katz-Greenberg 2025) สรุปว่าความสามารถในการมีบุตรกลับมาหลังปลูกถ่าย และควรวางแผนการตั้งครรภ์ร่วมกับทีมปลูกถ่ายและแพทย์เวชศาสตร์มารดาและทารก

วิธีคุมกำเนิดที่มีข้อมูลในผู้ปลูกถ่าย

• ห่วงอนามัยชนิดมีฮอร์โมน levonorgestrel: คุมกำเนิดได้ผลสูง และลดปริมาณเลือดกับอาการปวด ไม่พบการติดเชื้อในอุ้งเชิงกรานในการทบทวนผู้ปลูกถ่ายไต
• ยาฝังคุมกำเนิด etonogestrel: การศึกษาผู้ปลูกถ่ายอวัยวะ 24 คนเทียบกับกลุ่มควบคุม 24 คน (Lew 2021) ไม่พบภาวะแทรกซ้อนต่ออวัยวะที่ปลูกถ่ายเพิ่มขึ้น
• ยาคุมกำเนิดชนิดฮอร์โมนรวม: เกณฑ์ U.S. MEC 2024 (CDC 2024) จัดว่าไม่ควรใช้ในผู้ปลูกถ่ายที่มีภาวะแทรกซ้อน เช่น ไตใหม่ทำงานลดลงหรือมีภาวะปฏิเสธ ส่วนผู้ที่ไตคงที่อาจใช้ได้ภายใต้การดูแล เพราะเอสโตรเจนอาจเพิ่มความดัน ความเสี่ยงลิ่มเลือด และกระทบระดับยากดภูมิ

ตรวจคัดกรองมะเร็งปากมดลูกสม่ำเสมอ

ผู้ปลูกถ่ายไตได้ยากดภูมิระยะยาว จึงมีภาระโรคจากเชื้อ HPV มากกว่าคนทั่วไป (Chin-Hong 2016) แต่มะเร็งเหล่านี้ส่วนใหญ่ป้องกันได้ด้วยการตรวจคัดกรองและรักษารอยโรคก่อนมะเร็ง เลือดออกหลังเพศสัมพันธ์หรือเลือดออกกะปริบกะปรอย จึงควรได้รับการตรวจภายใน ไม่ควรคิดว่าเป็นแค่ฮอร์โมนปรับตัว

6. ทางเลือกในการดูแลประจำเดือนผิดปกติและปวดประจำเดือนหลังปลูกถ่ายไต

คำตอบสั้นๆ: เริ่มจากวิธีที่ไม่กระทบไต แล้วจึงพิจารณาฮอร์โมนหรือการตรวจเพิ่มเติม ร่วมกันระหว่างสูตินรีแพทย์และทีมปลูกถ่าย ตารางนี้ใช้ชื่อสามัญและกลุ่มยาเท่านั้น

ตารางเปรียบเทียบแนวทางดูแล

เปรียบเทียบการดูแลตนเอง ยา ฮอร์โมน และการตรวจ สำหรับผู้หญิงหลังปลูกถ่ายไต (บนมือถือแสดงเป็นการ์ด)

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

คำถามที่ผู้หญิงหลังปลูกถ่ายไตมักถามเรื่องประจำเดือน ยาแก้ปวด และการคุมกำเนิด

ทำไมช่วงฟอกไตไม่มีประจำเดือน แต่พอปลูกถ่ายไตแล้วประจำเดือนกลับมา?

ในไตวายระยะสุดท้าย ของเสียที่คั่งและฮอร์โมนที่ไตขับออกไม่ได้ เช่น โปรแลกติน รบกวนการหลั่งฮอร์โมน GnRH จากสมองเป็นจังหวะ ต่อมใต้สมองจึงไม่หลั่ง LH เป็นจังหวะ ไข่ไม่ตก และประจำเดือนขาดหรือมาผิดปกติ เมื่อไตใหม่ทำงานได้ดี ของเสียลดลง ระบบสมอง ต่อมใต้สมอง และรังไข่จึงกลับมาสั่งการตกไข่ได้ การศึกษาผู้หญิงหลังปลูกถ่ายไต 1–5 ปีพบว่า 72.7% มีรอบเดือนสม่ำเสมอ และอัตรารอบที่มีการตกไข่ 65% ใกล้เคียงผู้หญิงทั่วไปที่ 70%

ประจำเดือนกลับมา แปลว่าไตใหม่ทำงานดีเยี่ยมใช่ไหม?

เป็นสัญญาณที่ดีว่าร่างกายพ้นจากภาวะของเสียคั่ง แต่ประจำเดือนไม่ใช่ตัววัดการทำงานของไตใหม่ ตัววัดจริงคือค่าครีอะตินีน ค่า eGFR โปรตีนในปัสสาวะ และระดับยากดภูมิที่ทีมปลูกถ่ายตรวจตามนัด การศึกษาพบว่าผู้ปลูกถ่ายไตราว 68–73% มีรอบเดือนสม่ำเสมอ อีกส่วนหนึ่งรอบเดือนยังผิดปกติแม้ไตทำงานดี และยาหลังปลูกถ่ายกับโรคร่วมก็ทำให้ฮอร์โมนไม่กลับมาสมบูรณ์ได้ จึงควรตรวจเลือดตามนัดทุกครั้ง แม้ประจำเดือนจะมาปกติ

ทำไมหลังปลูกถ่ายไต ประจำเดือนมาเดือนละ 2 รอบ?

สาเหตุที่พบบ่อยคือรอบเดือนที่การตกไข่ยังไม่สมบูรณ์ ผู้ปลูกถ่ายไตมีเอสโตรเจนช่วงต้นรอบสูงกว่าผู้หญิงทั่วไป แต่โปรเจสเตอโรนหลังตกไข่ต่ำกว่าราวครึ่งหนึ่ง (13.2 เทียบกับ 26.7 นาโนกรัมต่อมิลลิลิตร) เยื่อบุโพรงมดลูกจึงหลุดลอกไม่เป็นจังหวะ ยากดภูมิกลุ่ม mTOR inhibitor เช่น sirolimus และ everolimus ยังเพิ่มรอบเดือนผิดปกติและถุงน้ำรังไข่ นอกจากนี้ ในผู้ปลูกถ่ายอวัยวะที่เลือดออกผิดปกติ พบติ่งเนื้อในโพรงมดลูก 34.4% และเยื่อบุโพรงมดลูกหนาตัว 17.2% ถ้ามาถี่ต่อเนื่องเกิน 3 รอบ มามาก หรือมีเลือดออกหลังเพศสัมพันธ์ ควรพบสูตินรีแพทย์

ทำไมกลับมาปวดท้องประจำเดือนมาก?

อาการปวดประจำเดือนเกิดจากสารพรอสตาแกลนดินที่เยื่อบุโพรงมดลูกสร้างหลังการตกไข่ ทำให้มดลูกบีบตัวแรงและเลือดไปเลี้ยงมดลูกลดลงชั่วขณะ ช่วงฟอกไตที่ไม่ตกไข่จึงมักไม่ปวด เมื่อการตกไข่กลับมา อาการปวดจึงกลับมาด้วย ซึ่งพบได้ทั่วไป แต่ถ้าปวดรุนแรงจนทำงานไม่ได้ ปวดข้างเดียวเฉียบพลัน หรือปวดร่วมกับไข้ อาจเป็นถุงน้ำรังไข่ เยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ หรือการติดเชื้อ ซึ่งต้องตรวจ เพราะยากดภูมิทำให้การติดเชื้อลุกลามได้เร็วกว่าคนทั่วไป

ผู้ปลูกถ่ายไตควรเลี่ยงยาแก้ปวดชนิดใด?

ควรเลี่ยงยาต้านการอักเสบที่ไม่ใช่สเตียรอยด์ (NSAIDs) เช่น ibuprofen, naproxen, mefenamic acid และ diclofenac รวมถึงกลุ่ม COX-2 เช่น celecoxib และ etoricoxib และไม่ควรซื้อกินเอง ยาเหล่านี้ลดสารพรอสตาแกลนดินที่ช่วยขยายหลอดเลือดเข้าไต เมื่อใช้ร่วมกับยา tacrolimus หรือ cyclosporine ซึ่งทำให้หลอดเลือดไตหดตัวอยู่แล้ว ผลจะเสริมกัน การศึกษาผู้ป่วยในที่ได้ยาสองกลุ่มนี้ร่วมกันพบค่าครีอะตินีนสูงขึ้น 80.5% เทียบกับ 56.3% ในผู้ที่ไม่ได้รับ NSAIDs และการติดตามผู้ปลูกถ่ายไต 1,730 คนพบไตบาดเจ็บเฉียบพลันใน 13% ของใบสั่งยาที่ตรวจเลือดภายใน 14 วัน ยาแก้ปวดสูตรผสมหลายชนิดก็มี NSAIDs อยู่ ควรอ่านฉลากหรือถามเภสัชกร

ปวดประจำเดือนหลังปลูกถ่ายไต บรรเทาอย่างไรให้ปลอดภัยต่อไต?

เริ่มจากประคบอุ่นที่ท้องน้อย พักผ่อน และขยับตัวเบาๆ ยาที่ใช้ได้ก่อนคือ paracetamol ตามขนาดบนฉลากหรือที่แพทย์กำหนด ผู้ใหญ่ทั่วไปไม่ควรเกิน 4,000 มก. ต่อวัน และหลายศูนย์ปลูกถ่ายแนะนำไม่เกินราว 3,000 มก. โดยเฉพาะผู้ที่มีโรคตับหรือดื่มแอลกอฮอล์ และควรระวังการกินยาสูตรผสมที่มี paracetamol ซ้ำซ้อน ถ้าปวดมากหรือประจำเดือนมามาก ทางเลือกที่สูตินรีแพทย์อาจพิจารณาร่วมกับทีมปลูกถ่าย ได้แก่ ห่วงอนามัยชนิดมีฮอร์โมน levonorgestrel ซึ่งลดทั้งปริมาณเลือดและอาการปวด หรือยาฮอร์โมนกลุ่มโปรเจสติน

ประจำเดือนกลับมาแล้ว ตั้งครรภ์ได้เลยไหม ต้องคุมกำเนิดอย่างไร?

ความสามารถในการมีบุตรกลับมาได้แม้รอบเดือนยังไม่สม่ำเสมอ จึงตั้งครรภ์โดยไม่ตั้งใจได้ แนวทาง KDIGO แนะนำให้รออย่างน้อย 1 ปีหลังปลูกถ่ายและไตทำงานคงที่ก่อนตั้งครรภ์ และต้องวางแผนกับทีมปลูกถ่าย เพราะยา mycophenolate ทำให้ทารกพิการได้ เช่น ใบหูผิดรูปและปากแหว่งเพดานโหว่ แม้ได้รับเพียงไม่กี่วัน จึงต้องเปลี่ยนยาก่อนตั้งครรภ์ การคุมกำเนิดที่มีข้อมูลความปลอดภัยในผู้ปลูกถ่าย ได้แก่ ห่วงอนามัยชนิดมีฮอร์โมน levonorgestrel และยาฝังคุมกำเนิด etonogestrel ส่วนยาคุมกำเนิดชนิดฮอร์โมนรวมไม่เหมาะกับผู้ที่มีภาวะปฏิเสธไตหรือไตใหม่ทำงานลดลง และห้ามหยุดยากดภูมิเอง

อาการแบบไหนหลังปลูกถ่ายไตที่ต้องไปโรงพยาบาลทันทีเมื่อมีประจำเดือน?

ไปโรงพยาบาลทันทีถ้าเลือดออกจนชุ่มผ้าอนามัยทุกชั่วโมงติดกันหลายชั่วโมง มีลิ่มเลือดก้อนใหญ่ หน้ามืดใจสั่น ปวดท้องน้อยรุนแรงเฉียบพลันโดยเฉพาะข้างเดียว มีไข้ตั้งแต่ 38 องศาเซลเซียสร่วมกับปวดท้องน้อยหรือตกขาวผิดปกติ ปวดหรือกดเจ็บบริเวณไตใหม่ ปัสสาวะน้อยลง บวม หรือน้ำหนักขึ้นเร็ว ประจำเดือนขาดร่วมกับปวดท้องหรือเลือดออกซึ่งอาจเป็นการตั้งครรภ์นอกมดลูก และถ้าทราบว่าตั้งครรภ์ขณะกิน mycophenolate ให้ติดต่อทีมปลูกถ่ายทันที อย่าหยุดยาเอง

กลไกทางวิทยาศาสตร์ (Scientific mechanism)

สรุปโดย ผศ.ดร.นรวิชญ์ ราษฎร์พิบูลย์:
การตกไข่ต้องอาศัยจังหวะของฮอร์โมนจากสมอง ไฮโปทาลามัสหลั่ง GnRH เป็นช่วงๆ กระตุ้นให้ต่อมใต้สมองหลั่ง LH และ FSH ซึ่งสั่งให้ฟองไข่โตและตกไข่ ในไตวายระยะสุดท้าย สารยูรีมิกที่คั่ง โปรแลกตินที่สูงเพราะไตกำจัดได้น้อย และฮอร์โมนที่ค้างในเลือด รบกวนจังหวะนี้ ฟองไข่จึงไม่ถึงจุดตกไข่ ประจำเดือนจึงขาดหรือมาผิดปกติ เมื่อไตใหม่ขับของเสียได้ จังหวะของ GnRH กลับมา การตกไข่และประจำเดือนจึงกลับมา
ในรอบที่ยังไม่ตกไข่สมบูรณ์ เอสโตรเจนกระตุ้นให้เยื่อบุโพรงมดลูกหนาขึ้น แต่ขาดโปรเจสเตอโรนที่ทำให้เยื่อบุคงตัว เยื่อบุจึงหลุดลอกเป็นจุดๆ ไม่พร้อมกัน เกิดเลือดออกถี่หรือกะปริบกะปรอย ยากลุ่ม mTOR inhibitor ยับยั้งสัญญาณที่ควบคุมการเจริญของฟองไข่ จึงสัมพันธ์กับถุงน้ำรังไข่และรอบเดือนผิดปกติ
ส่วนไตใหม่นั้นพึ่งพาพรอสตาแกลนดินในการขยายหลอดเลือดแดงที่นำเลือดเข้าหน่วยกรอง ยากลุ่ม calcineurin inhibitor ทำให้หลอดเลือดนี้หดตัวอยู่แล้ว เมื่อกินยากลุ่ม NSAIDs ซึ่งยับยั้งการสร้างพรอสตาแกลนดิน แรงดันกรองจะลดลงจากสองทาง ไตใหม่ซึ่งมีหน่วยไตเพียงข้างเดียวจึงเสี่ยงต่อการบาดเจ็บเฉียบพลันและโพแทสเซียมคั่ง โดยเฉพาะเมื่อขาดน้ำหรือเสียเลือดร่วมด้วย ในทางกลับกัน paracetamol ออกฤทธิ์ลดปวดผ่านระบบประสาทส่วนกลางเป็นหลัก จึงไม่ลดเลือดไปเลี้ยงไตในขนาดปกติ

บทความที่เกี่ยวข้อง