ผื่นคันทั้งตัว ผมร่วงเป็นกระจุก เคยเสียงหายกลางดึก: ผมร่วงหลังผื่นแพ้กำเริบ สัญญาณแพ้รุนแรงที่ต้องไปห้องฉุกเฉิน และทำไมไม่ควรทาน้ำปูนใสผสมไพลบนผื่น

จากกลุ่มผู้อ่าน: ผื่นเห่อทั้งตัว ผมหลุดเป็นกำ และเคยเสียงหายตอนกลางดึก

สมาชิกท่านหนึ่งโพสต์ภาพเส้นผมที่หลุดออกมาเป็นกำในช่วงที่ผื่นแพ้กำเริบ และถามว่าผมจะกลับมาไหม
อีกท่านเล่าว่าผื่นคันเห่อขึ้นทั้งตัวช่วงใกล้เช้ามืด เคยมีช่วงที่คอตีบจนพูดไม่มีเสียง
และกำลังเคี่ยวน้ำมันมะพร้าวกับไพลผสมน้ำปูนใสมาทาผื่น หลายคนในกลุ่มถามต่อว่าผมร่วงเกี่ยวกับผื่นจริงไหม และสมุนไพรทำเองช่วยได้หรือไม่

คำตอบสั้นๆ: เรื่องที่ต้องจัดการก่อนคืออาการเสียงหาย เพราะอาจเป็นภาวะแพ้รุนแรงที่ทางเดินหายใจบวม
ส่วนผมร่วงหลังการอักเสบมักขึ้นใหม่ได้ และการเลือกสิ่งที่ทาบนผิวที่แตกมีผลต่อการติดเชื้อและผื่นแพ้ซ้ำ
ถ้ามีผื่นแพ้ยาร่วมด้วย อ่านต่อได้ที่
เปลี่ยนยาฮอร์โมนแล้วผื่นลมพิษขึ้น และสัญญาณแพ้ยารุนแรง

1. ผื่นคันร่วมกับเสียงหาย หายใจลำบาก: ทำไมเป็นเรื่องฉุกเฉิน

คำตอบตรง: ผื่นที่มาพร้อมอาการของทางเดินหายใจคือภาวะแพ้รุนแรง (anaphylaxis)
แนวทาง WAO 2020 ระบุว่าเมื่อมีอาการทางผิวหนังหรือเยื่อบุร่วมกับทางเดินหายใจผิดปกติ ความดันตก หรือทางเดินอาหารผิดปกติรุนแรง
ถือว่าเข้าเกณฑ์ภาวะแพ้รุนแรง และให้อะดรีนาลีนฉีดเข้ากล้ามเนื้อเป็นยาลำดับแรก
(Cardona 2020)

อาการเสียงหายบอกอะไร

เสียงแหบหรือพูดไม่มีเสียงในช่วงที่ผื่นเห่อ อาจเกิดจากกล่องเสียงและเนื้อเยื่อรอบทางเดินหายใจส่วนบนบวม
ซึ่งเป็นกลไกเดียวกับลมพิษ แต่เกิดในที่ที่บวมแล้วอุดทางหายใจได้ แม้หายเองได้ครั้งหนึ่ง ครั้งถัดไปอาจรุนแรงกว่า
ผู้ที่บวมใต้ผิวหนังซ้ำๆ ควรบอกแพทย์เรื่องยาที่กินอยู่ เพราะยาลดความดันกลุ่ม ACE inhibitor เช่น enalapril
ทำให้บวมได้โดยไม่มีลมพิษ และยาแก้ปวดกลุ่ม NSAIDs ทำให้ลมพิษกำเริบได้ในบางคน
(Zuberbier 2022)

อะดรีนาลีนฉีดเข้ากล้ามเนื้อเป็นยาลำดับแรก

แนวทาง WAO 2020 และแนวทาง AAAAI/ACAAI 2020 ตรงกันว่าอะดรีนาลีนฉีดเข้ากล้ามเนื้อเป็นยาลำดับแรกของภาวะแพ้รุนแรง
ขนาดที่ใช้คือ 0.01 มิลลิกรัมต่อน้ำหนักตัว 1 กิโลกรัม สูงสุด 0.5 มิลลิกรัมในผู้ใหญ่ ฉีดที่ต้นขาด้านนอก และฉีดซ้ำได้ทุก 5–15 นาทีตามอาการ
อะดรีนาลีนหดหลอดเลือด ลดการบวมของเยื่อบุ ขยายหลอดลม และพยุงความดัน
(Cardona 2020,
Shaker 2020)

ยาแก้แพ้ช่วยอะไร และช่วยอะไรไม่ได้

ยาแก้แพ้ช่วยลดผื่นและอาการคัน แต่ยาแก้แพ้ไม่ได้แก้ทางเดินหายใจบวม ไม่ได้ขยายหลอดลม และไม่ได้แก้ความดันตก
แนวทาง AAAAI/ACAAI 2020 ระบุว่ายาแก้แพ้และสเตียรอยด์ไม่ใช่วิธีที่เชื่อถือได้ในการป้องกันอาการแพ้รุนแรงที่กลับมาซ้ำ
การกินยาแก้แพ้แล้วนอนรอดูอาการเมื่อเสียงเริ่มหาย จึงเสียเวลาที่สำคัญ
(Shaker 2020)

หลังเคยแพ้รุนแรง ต้องทำอะไรต่อ

• ผู้ที่เคยแพ้รุนแรงทุกคนควรได้รับการส่งต่อแพทย์ภูมิแพ้ เรียนรู้ความเสี่ยงที่จะเป็นซ้ำ และวิธีเลี่ยงตัวกระตุ้น (Shaker 2020)
• ถามแพทย์เรื่องปากกาอะดรีนาลีนฉีดเอง (epinephrine auto-injector) และฝึกใช้ แนวทาง WAO ระบุว่าหลายประเทศยังเข้าถึงได้จำกัด จึงควรถามแผนสำรองด้วย
• จดเวลา อาหาร ยา และกิจกรรมก่อนเกิดอาการทุกครั้ง เพื่อช่วยหาตัวกระตุ้น
• บอกคนในบ้านว่าอาการแบบไหนต้องโทร 1669

2. ทำไมผื่นแพ้กำเริบแล้วผมร่วงเป็นกระจุกตามมา

คำตอบตรง: ผมร่วงมักเริ่มหลังตัวกระตุ้นราว 3–4 เดือน เมื่อร่างกายผ่านการอักเสบ ความเจ็บป่วย ความเครียด หรือนอนไม่หลับต่อเนื่อง
รากผมจำนวนมากเข้าระยะพักพร้อมกัน แล้วหลุดออกมาเป็นกำในภายหลัง เรียกว่าผมร่วงระยะพัก (telogen effluvium)
ซึ่งเป็นสาเหตุที่พบบ่อยของผมร่วงกระจายทั่วศีรษะ
(Malkud 2015,
Asghar 2020)

ทำไมร่วงตอนที่ผื่นเริ่มดีขึ้นแล้ว

เส้นผมแต่ละเส้นมีวงจร ระยะเจริญยาวหลายปี ระยะพักราว 3 เดือน แล้วจึงหลุด เมื่อร่างกายเจอความเครียดทางกายหรือใจ
รากผมจำนวนมากถูกเปลี่ยนเข้าระยะพักก่อนเวลา แต่ยังไม่หลุดทันที ผมจึงร่วงเป็นกำราว 3–4 เดือนหลังผื่นกำเริบหนัก
หลายคนจึงเข้าใจว่าผมร่วงเพราะยาหรือแชมพูที่เพิ่งเปลี่ยน ทั้งที่ต้นเหตุอยู่ก่อนหน้าหลายเดือน
ตัวกระตุ้นที่พบบ่อยได้แก่ ไข้สูง การผ่าตัด ยาบางชนิด ความเครียดรุนแรง การคลอด และโรคต่อมไทรอยด์
(Asghar 2020)
ถ้ามีเรื่องไทรอยด์ร่วม อ่านต่อได้ที่
ผมร่วงหนักหลังรักษาไทรอยด์

ร่วงกระจายทั่วหัว กับร่วงเป็นหย่อมเกลี้ยง ต่างกัน

ผมร่วงระยะพักทำให้ผมบางลงทั้งหัว ไม่มีหย่อมเกลี้ยง ส่วนผมร่วงเป็นหย่อม (alopecia areata) เป็นโรคภูมิคุ้มกันโจมตีรากผม
เห็นเป็นวงเกลี้ยง ขอบชัด งานวิเคราะห์รวม 17 การศึกษาพบว่าผู้ที่ผมร่วงเป็นหย่อมมีโอกาสเป็นผื่นภูมิแพ้ผิวหนัง 2.57 เท่าของคนทั่วไป
(95% CI 2.25–2.94) จึงพบสองภาวะนี้ในคนเดียวกันได้ และรักษาต่างกัน
(Mohan 2015)

การเกาหนังศีรษะและการตรวจที่ควรรู้

ผื่นภูมิแพ้ที่หนังศีรษะทำให้เกาบ่อย เส้นผมจึงหักกลางเส้นได้ แบบนี้ต่างจากผมร่วงทั้งเส้นพร้อมราก
การหาสาเหตุของผมร่วงกระจายมักต้องแยกโรคต่อมไร้ท่อ ภาวะขาดสารอาหาร และโรคภูมิคุ้มกัน แพทย์อาจตรวจไทรอยด์ ธาตุเหล็กสะสม (ferritin)
และความสมบูรณ์ของเลือด ตามประวัติของแต่ละคน
(Malkud 2015)
ถ้ามีผื่นบนหน้าแพ้แดด ปวดข้อ หรือแผลในปากร่วมด้วย อ่านเพิ่มที่
SLE กับผื่นบนหน้าและการนอน

ตาราง: ผมร่วงแบบไหน มาจากอะไร

ใช้เป็นแนวทางสังเกต การแยกโรคจริงต้องให้แพทย์ผิวหนังดูหนังศีรษะ

3. ผื่นแบบไหน: ลมพิษ ผื่นภูมิแพ้ผิวหนัง หรือผื่นแพ้สัมผัส

คำตอบตรง: ผื่นคันจากภูมิแพ้มีหลายแบบ และรักษาต่างกัน
ลมพิษเป็นปื้นนูนที่ขึ้นแล้วหายภายใน 24 ชั่วโมง ส่วนผื่นภูมิแพ้ผิวหนังเป็นผื่นแห้ง แดง คันเรื้อรังตามข้อพับ
และผื่นแพ้สัมผัสขึ้นตรงที่ทาหรือสัมผัสสาร
(Zuberbier 2022)

ลมพิษ: ขึ้นเร็ว หายเร็ว ย้ายที่

ลมพิษเกิดจากเซลล์มาสต์ในผิวหนังปล่อยฮีสตามีนและสารอื่น ทำให้เป็นปื้นนูนคัน หรือบวมใต้ผิวหนัง (angioedema) ที่ปาก เปลือกตา
ราว 20% ของคนเคยเป็นลมพิษเฉียบพลันอย่างน้อยครั้งหนึ่งในชีวิต ถ้าเป็นต่อเนื่องเกิน 6 สัปดาห์เรียกว่าลมพิษเรื้อรัง
ซึ่งส่วนใหญ่ไม่พบสารก่อภูมิแพ้ภายนอก
(Zuberbier 2022)

ผื่นภูมิแพ้ผิวหนัง: ผิวแห้ง ชั้นป้องกันเสีย คันกลางคืน

ผื่นภูมิแพ้ผิวหนัง (atopic dermatitis) มีชั้นป้องกันผิวบกพร่อง ผิวแห้ง คัน แล้วเกาจนผื่นหนาและแตก
หลายคนคันมากขึ้นตอนกลางคืนจนนอนไม่หลับ งานวิเคราะห์รวมพบเชื้อ S. aureus บนผื่นราว 70% บนผิวที่ไม่มีผื่น 39% และในจมูก 62%
ของผู้ที่เป็นผื่นภูมิแพ้ผิวหนัง ผิวที่แตกจึงติดเชื้อง่าย
(Totté 2016)

สัดส่วนรวมจากงานวิเคราะห์ 95 การศึกษา (Totté 2016) พบเชื้อไม่ได้แปลว่าติดเชื้อ แต่บอกว่าผิวที่แตกเสี่ยงติดเชื้อได้ง่าย

ผื่นแพ้สัมผัส: ขึ้นตรงที่ทา

สารสกัดจากพืชในเครื่องสำอางและยาทาพื้นบ้าน เป็นสาเหตุของผื่นแพ้สัมผัสที่พบได้ แม้หลายคนเชื่อว่าของจากธรรมชาติไม่ระคายเคือง
น้ำมันหอมระเหยมีสารก่อภูมิแพ้หลายชนิด และไม่มีการควบคุมมาตรฐานเหมือนยา
(Jack 2013,
Mortimer 2016)
ถ้าผื่นหนักขึ้นตรงบริเวณที่ทาสมุนไพร ให้นึกถึงผื่นแพ้สัมผัสซ้อนบนผื่นเดิม

เมื่อไรการตรวจภูมิแพ้จึงมีประโยชน์

• เคยแพ้รุนแรง: แพทย์ภูมิแพ้เลือกทดสอบทางผิวหนังหรือเจาะเลือดหา IgE เฉพาะ ตามประวัติที่สงสัย เช่น อาหาร ยา แมลง (Shaker 2020)
• ลมพิษเรื้อรังเกิน 6 สัปดาห์โดยไม่มีตัวกระตุ้นชัด: แนวทางปี 2022 ไม่แนะนำการตรวจภูมิแพ้แบบครอบคลุมเป็นประจำ ตรวจเลือดพื้นฐานไม่กี่รายการก็พอ (Zuberbier 2022)
• สงสัยผื่นแพ้สัมผัสจากสมุนไพรหรือเครื่องสำอาง: การทดสอบแบบแปะผิวหนัง (patch test) ตรงกว่าการเจาะเลือด
• ตรวจหลายสิบชนิดโดยไม่มีประวัติชี้นำ: ผลบวกบอกได้แค่ว่ามีภูมิไว ไม่ได้แปลว่าแพ้จริง อาจทำให้งดอาหารโดยไม่จำเป็น

ตาราง: แยกผื่นคันที่พบบ่อย

ผื่นหลายแบบเกิดซ้อนกันได้ ใช้เป็นแนวทางเบื้องต้นก่อนพบแพทย์

4. น้ำมันมะพร้าว ไพล และน้ำปูนใส: ส่วนไหนมีหลักฐาน ส่วนไหนเสี่ยง

คำตอบตรง: น้ำปูนใสเป็นด่าง และไพลก่อผื่นแพ้สัมผัสได้ จึงไม่ควรทาบนผื่นที่แตก
ส่วนน้ำมันมะพร้าวบริสุทธิ์มีงานวิจัยว่าช่วยผื่นภูมิแพ้ผิวหนังได้ ปัญหาจึงอยู่ที่ส่วนผสมและสภาพผิว ไม่ได้อยู่ที่น้ำมันมะพร้าว
(Ali 2013,
Evangelista 2014)

น้ำปูนใสเป็นด่าง ทำลายเกราะกรดของผิว

ผิวปกติเป็นกรดอ่อน ความเป็นกรดนี้ช่วยให้ไขมันระหว่างเซลล์ผิวเรียงตัว รักษาชั้นป้องกันผิว และคุมเชื้อโรค
ผิวที่เป็นผื่นภูมิแพ้มักมี pH สูงกว่าผิวปกติอยู่แล้ว
(Ali 2013)
น้ำปูนใสคือสารละลายแคลเซียมไฮดรอกไซด์ ถ้าอิ่มตัวมี pH ราว 12.4 ซึ่งเป็นด่างแรง
แคลเซียมไฮดรอกไซด์ตัวเดียวกันในปูนซีเมนต์เปียกทำให้ผิวไหม้จากด่างได้ ในรายงาน 51 ราย 66% เป็นแผลไหม้ลึกเต็มชั้น และ 34% ต้องผ่าตัด
(Spoo 2001)
น้ำปูนใสเจือจางกว่าปูนซีเมนต์มากและไม่ได้ทำให้ไหม้แบบเดียวกัน แต่หลักเคมีเดียวกัน คือด่างทำให้ผิวที่ชั้นป้องกันเสียอยู่แล้วระคายและแสบมากขึ้น

ไพลและสมุนไพร: ของจากธรรมชาติก็ก่อผื่นแพ้ได้

ไพลมีน้ำมันหอมระเหยเป็นส่วนประกอบ เช่นเดียวกับสมุนไพรหลายชนิด งานทบทวนพบว่าสารสกัดจากพืชเป็นสาเหตุของผื่นแพ้สัมผัส
และน้ำมันหอมระเหยมีสารก่อภูมิแพ้หลายชนิด โดยความเข้มข้นต่างกันตามสูตรและไม่มีมาตรฐานควบคุม
(Jack 2013,
Mortimer 2016)
ยังไม่มีงานวิจัยในคนที่ทดสอบสูตรไพลกับน้ำปูนใสบนผื่นภูมิแพ้ ผิวที่แตกยังดูดซึมสารได้มากกว่าผิวปกติ โอกาสเกิดผื่นแพ้สัมผัสซ้อนจึงสูงขึ้น

น้ำมันมะพร้าวบริสุทธิ์: มีหลักฐานเมื่อใช้เดี่ยวๆ บนผิวที่ไม่มีแผล

งานทดลองแบบสุ่มปกปิดสองทางในเด็กที่มีผื่นภูมิแพ้ผิวหนังระดับน้อยถึงปานกลาง 117 คน ทาน้ำมันมะพร้าวบริสุทธิ์เทียบกับน้ำมันแร่นาน 8 สัปดาห์
พบว่าคะแนนความรุนแรงของผื่น (SCORAD) ลดลง 68.23% ในกลุ่มน้ำมันมะพร้าว เทียบกับ 38.13% ในกลุ่มน้ำมันแร่
(Evangelista 2014)
น้ำมันมะพร้าวบริสุทธิ์มีงานวิจัยว่าช่วยผื่นภูมิแพ้ผิวหนัง จึงใช้เป็นสารให้ความชุ่มชื้นได้ แต่ไม่ควรเคี่ยวร่วมกับสมุนไพรหรือผสมด่าง
และไม่ควรทาบนแผลเปิดที่เยิ้มหรือมีหนอง

งานทดลองในเด็ก ผื่นระดับน้อยถึงปานกลาง ผลในผู้ใหญ่และผื่นรุนแรงอาจต่างออกไป (Evangelista 2014)

ของทำเองไม่ปลอดเชื้อ บนผิวที่มีเชื้ออยู่แล้ว

ผื่นภูมิแพ้ผิวหนังมีเชื้อ S. aureus อยู่บนผื่นราว 70% และสัดส่วนสูงขึ้นตามความรุนแรงของผื่น
(Totté 2016)
ส่วนผสมที่ทำเองในครัว เก็บในขวดที่เปิดใช้ซ้ำ และทาด้วยมือบนรอยเกา เพิ่มโอกาสที่ผิวจะติดเชื้อเป็นหนองหรือบวมแดงลาม
ภาวะเชื้อเข้ากระแสเลือดเกิดได้น้อย แต่ผิวหนังติดเชื้อพบบ่อยกว่าและควรพบแพทย์เมื่อมีหนอง สะเก็ดเหลือง หรือไข้

ดูแลผิวที่เป็นผื่นอย่างไรให้เสี่ยงน้อยลง

• อาบน้ำอุ่น ไม่ร้อน ไม่นานเกิน 10 นาที ใช้สบู่อ่อนไม่มีน้ำหอม
• ซับตัวหมาดๆ แล้วทาครีมหรือขี้ผึ้งให้ความชุ่มชื้นที่ไม่มีน้ำหอมภายในไม่กี่นาที วันละ 2 ครั้งขึ้นไป
• ตัดเล็บสั้น ใส่เสื้อผ้าฝ้ายระบายอากาศ ลดการเกาตอนกลางคืน
• ใช้ยาทาลดการอักเสบตามที่แพทย์สั่งให้ครบช่วง ไม่หยุดเองทันทีที่ผื่นยุบ
• ถ้าอยากใช้สมุนไพร ทดสอบที่ท้องแขนจุดเล็กๆ 2–3 วันก่อน และไม่ใช้บนผิวที่แตก

5. เปรียบเทียบวิธีดูแลผื่นคัน ภาวะแพ้รุนแรง และผมร่วง

คำตอบตรง: แต่ละภาวะมียาหลักต่างกัน ลมพิษใช้ยาแก้แพ้รุ่นที่สอง ผื่นภูมิแพ้ผิวหนังใช้สารให้ความชุ่มชื้นกับยาทาลดการอักเสบ
ภาวะแพ้รุนแรงใช้อะดรีนาลีน และผมร่วงระยะพักเน้นหาและแก้ตัวกระตุ้น
(Zuberbier 2022,
Asghar 2020)

ตาราง: เปรียบเทียบยา การดูแลตัวเอง และวิธีพื้นบ้าน

ชื่อยาเป็นชื่อสามัญ ใช้ตามแผนของแพทย์เจ้าของไข้เท่านั้น

ความเชื่อที่ควรแก้

กินยาแก้แพ้แล้วนอนรอ ถ้าเสียงหายเดี๋ยวก็ดีขึ้น

ไม่ปลอดภัย ยาแก้แพ้ไม่ได้แก้ทางเดินหายใจบวม เมื่อมีเสียงแหบหรือหายใจลำบากร่วมกับผื่น ให้ฉีดอะดรีนาลีนถ้ามี แล้วโทร 1669

สารอักเสบจากผื่นไหลไปบีบรากผมจนร่วงใน 1–3 เดือน

ยังไม่มีหลักฐานในคนแบบนั้น ผมร่วงระยะพักเกิดจากรากผมเข้าระยะพักพร้อมกันหลังความเครียดทางร่างกาย และมักเริ่มร่วงหลังตัวกระตุ้นราว 3–4 เดือน

น้ำมันมะพร้าวทำให้ผื่นติดเชื้อ

น้ำมันมะพร้าวบริสุทธิ์อย่างเดียวมีงานทดลองว่าช่วยลดความรุนแรงของผื่นในเด็ก ความเสี่ยงอยู่ที่การผสมด่างหรือสมุนไพร การทำเองไม่ปลอดเชื้อ และการทาบนแผลเปิด

สมุนไพรจากธรรมชาติไม่ก่อผื่นแพ้

ไม่จริง สารสกัดจากพืชและน้ำมันหอมระเหยเป็นสาเหตุของผื่นแพ้สัมผัสที่พบได้ และไม่มีมาตรฐานความเข้มข้นเหมือนยา

ตรวจภูมิแพ้ทุกชนิดจะได้รู้ว่าแพ้อะไร

การตรวจที่มีประโยชน์ต้องเลือกตามประวัติ ลมพิษเรื้อรังส่วนใหญ่ไม่พบสารก่อภูมิแพ้ภายนอก และผลบวกโดยไม่มีอาการไม่ได้แปลว่าแพ้จริง

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

ทำไมผื่นแพ้กำเริบหนักแล้ว ผมร่วงเป็นกระจุกตามมา?

สาเหตุที่พบบ่อยคือผมร่วงระยะพัก (telogen effluvium) เมื่อร่างกายผ่านการอักเสบ ความเจ็บป่วย ความเครียด หรือนอนไม่หลับต่อเนื่อง รากผมจำนวนมากเปลี่ยนเข้าระยะพักพร้อมกัน แล้วหลุดออกมาเป็นกำราว 3–4 เดือนหลังตัวกระตุ้น จึงมักร่วงตอนที่ผื่นเริ่มดีขึ้นแล้ว แบบนี้มักขึ้นใหม่ได้เมื่อตัวกระตุ้นหายไป อีกสาเหตุคือผมร่วงเป็นหย่อมกลมเกลี้ยง (alopecia areata) ซึ่งพบร่วมกับผื่นภูมิแพ้ผิวหนังได้บ่อยกว่าคนทั่วไป 2.57 เท่า และการเกาหนังศีรษะที่มีผื่นทำให้เส้นผมหักได้ ถ้าเห็นหย่อมเกลี้ยงเป็นวง ควรพบแพทย์ผิวหนัง

ผื่นคันร่วมกับอาการแบบไหน คือแพ้รุนแรงที่ต้องไปห้องฉุกเฉินทันที?

เมื่อมีผื่นหรือลมพิษร่วมกับอาการของระบบอื่นอย่างน้อยหนึ่งระบบ ได้แก่ เสียงแหบ พูดไม่มีเสียง กลืนลำบาก คอบีบ หายใจมีเสียงหวีด หอบ หน้ามืด จะเป็นลม หรือปวดท้องอาเจียนรุนแรง ให้ถือว่าเป็นภาวะแพ้รุนแรง โทร 1669 ทันที ถ้ามีปากกาอะดรีนาลีนให้ฉีดที่ต้นขาด้านนอกก่อน แนวทาง WAO 2020 ระบุว่าอะดรีนาลีนฉีดเข้ากล้ามเนื้อเป็นยาลำดับแรก ยาแก้แพ้ไม่ได้แก้ทางเดินหายใจบวม จึงไม่ควรกินยาแก้แพ้แล้วนอนรอดูอาการ

เคยเสียงหาย หายใจไม่สะดวกตอนกลางดึกแล้วหายเอง ยังต้องไปพบแพทย์ไหม?

ต้องไป แม้อาการหายเองแล้ว อาการเสียงหายร่วมกับผื่นอาจเป็นกล่องเสียงบวม ซึ่งครั้งถัดไปอาจรุนแรงกว่าเดิม แนวทาง AAAAI/ACAAI 2020 แนะนำให้ผู้ที่เคยแพ้รุนแรงทุกคนได้รับการส่งต่อแพทย์ภูมิแพ้ เรียนรู้การใช้ปากกาอะดรีนาลีนฉีดเอง และหาตัวกระตุ้น ควรจดเวลา อาหาร ยา และกิจกรรมก่อนเกิดอาการ บอกแพทย์ถ้ากินยาลดความดันกลุ่ม ACE inhibitor เช่น enalapril หรือยาแก้ปวดกลุ่ม NSAIDs เพราะทำให้บวมใต้ผิวหนังได้

ทาน้ำมันมะพร้าวเคี่ยวกับไพลผสมน้ำปูนใสบนผื่นคันได้ไหม?

ไม่แนะนำบนผื่นที่แตก เยิ้ม หรือมีรอยเกา น้ำปูนใสเป็นด่าง ส่วนผิวปกติเป็นกรดอ่อนที่ช่วยรักษาชั้นป้องกันผิวและคุมเชื้อโรค การเพิ่มความเป็นด่างบนผิวที่ชั้นป้องกันเสียอยู่แล้วทำให้แสบและอักเสบมากขึ้น ไพลและสมุนไพรอื่นมีน้ำมันหอมระเหยที่ก่อผื่นแพ้สัมผัสได้ และของที่ทำเองไม่ปลอดเชื้อ ขณะที่ผื่นภูมิแพ้ผิวหนังมีเชื้อ S. aureus อยู่บนผื่นราว 70% อยู่แล้ว ส่วนน้ำมันมะพร้าวบริสุทธิ์อย่างเดียวมีงานทดลองในเด็ก 117 คนว่าช่วยลดความรุนแรงของผื่นได้ ใช้บนผิวที่ไม่มีแผลได้ ถ้าทาแล้วแสบให้หยุด

ผมร่วงหลังผื่นแพ้กำเริบจะขึ้นใหม่ไหม ใช้เวลานานเท่าไร?

ผมร่วงระยะพักส่วนใหญ่ขึ้นใหม่ได้ เพราะรากผมไม่ได้ถูกทำลาย แบบเฉียบพลันมักหยุดร่วงภายในราว 6 เดือนหลังตัวกระตุ้นหายไป ผมใหม่ยาวขึ้นราว 1 เซนติเมตรต่อเดือน จึงต้องใช้เวลาหลายเดือนกว่าความหนาจะกลับมา ถ้าผื่นยังกำเริบซ้ำ ผมก็อาจร่วงต่อเป็นรอบๆ การคุมผื่นและการนอนให้ได้จึงเป็นส่วนหนึ่งของการดูแลผม ถ้าร่วงเกิน 6 เดือน ร่วงเป็นหย่อม หรือมีอาการอื่นร่วม แพทย์อาจตรวจไทรอยด์ ธาตุเหล็กสะสม และความสมบูรณ์ของเลือด

ผมร่วงเป็นหย่อมกลมเกลี้ยง ต่างจากผมร่วงกระจายทั่วศีรษะอย่างไร?

ผมร่วงระยะพักร่วงกระจายทั่วศีรษะ ผมบางลงทั้งหัว เห็นเส้นผมติดหวีหรือท่อน้ำเป็นกำ แต่ไม่มีหย่อมเกลี้ยง ส่วนผมร่วงเป็นหย่อมเป็นโรคภูมิคุ้มกันโจมตีรากผม เห็นเป็นวงเกลี้ยง ขอบชัด ผิวหนังเรียบ บางคนมีเส้นผมสั้นปลายใหญ่โคนเล็กที่ขอบวง งานวิเคราะห์รวมพบว่าผู้ที่ผมร่วงเป็นหย่อมมีโอกาสเป็นผื่นภูมิแพ้ผิวหนัง 2.57 เท่าของคนทั่วไป สองภาวะนี้รักษาต่างกัน จึงควรให้แพทย์ผิวหนังดูหนังศีรษะ

ควรตรวจหาสารก่อภูมิแพ้ไหม ตรวจแบบไหน?

ขึ้นกับว่าเป็นผื่นแบบไหน ถ้าเคยแพ้รุนแรง แพทย์ภูมิแพ้จะเลือกทดสอบทางผิวหนังหรือเจาะเลือดหา IgE เฉพาะตามประวัติว่าสงสัยอาหาร ยา หรือแมลง ถ้าเป็นลมพิษเรื้อรังเกิน 6 สัปดาห์โดยไม่มีตัวกระตุ้นชัด แนวทางลมพิษปี 2022 ไม่แนะนำให้ตรวจภูมิแพ้แบบครอบคลุมเป็นประจำ ตรวจเลือดพื้นฐานไม่กี่รายการก็พอ ถ้าสงสัยผื่นแพ้สัมผัสจากสมุนไพรหรือเครื่องสำอาง การทดสอบแบบแปะผิวหนังตรงกว่า ผลบวกจากการตรวจหลายสิบชนิดโดยไม่มีประวัติชี้นำ บอกได้แค่ว่ามีภูมิไว ไม่ได้แปลว่าแพ้จริง

ยาแก้แพ้กินอย่างไร ใช้ได้นานแค่ไหน?

สำหรับลมพิษ แนวทางปี 2022 แนะนำยาแก้แพ้รุ่นที่สองที่ง่วงน้อย เช่น cetirizine, loratadine, fexofenadine หรือ bilastine เป็นยาลำดับแรก กินทุกวันจนกว่าผื่นสงบ ไม่ใช่กินเฉพาะตอนคัน ถ้าคุมไม่ได้ แพทย์อาจเพิ่มขนาดได้ถึง 4 เท่า หรือใช้ยาฉีด omalizumab ยาแก้แพ้รุ่นแรก เช่น chlorpheniramine ทำให้ง่วงและไม่แนะนำเป็นยาหลัก สำหรับผื่นภูมิแพ้ผิวหนัง ยาแก้แพ้ช่วยเรื่องคันได้จำกัด หลักคือครีมให้ความชุ่มชื้นและยาทาลดการอักเสบตามแพทย์สั่ง ผู้ที่เป็นโรคไต ตั้งครรภ์ หรือให้นมบุตร ควรถามแพทย์หรือเภสัชกรเรื่องขนาดยา

กลไกทางวิทยาศาสตร์ (Scientific Mechanism)

เซลล์มาสต์กับลมพิษและภาวะแพ้รุนแรง: เมื่อเซลล์มาสต์ในผิวหนังถูกกระตุ้น จะปล่อยฮีสตามีนและสารอักเสบอื่น
หลอดเลือดฝอยขยายและรั่ว น้ำเหลืองซึมออกเป็นปื้นนูนในชั้นหนังแท้ ถ้าเกิดในชั้นลึกเป็นการบวมใต้ผิวหนัง
เมื่อสารเหล่านี้หลั่งทั่วร่างกาย กล่องเสียงบวม หลอดลมหดตัว และความดันตก คือภาวะแพ้รุนแรง
(Zuberbier 2022,
Cardona 2020)

ทำไมอะดรีนาลีนได้ผลกว่ายาแก้แพ้: อะดรีนาลีนกระตุ้นตัวรับแอลฟา-1 ทำให้หลอดเลือดหดและเยื่อบุยุบบวม
กระตุ้นตัวรับเบต้า-2 ทำให้หลอดลมขยาย และลดการหลั่งสารจากเซลล์มาสต์ ส่วนยาแก้แพ้ปิดกั้นเฉพาะตัวรับฮีสตามีน H1
ซึ่งเป็นเพียงหนึ่งในหลายสารที่หลั่งออกมา
(Shaker 2020)

วงจรเส้นผมกับผมร่วงระยะพัก: รากผมส่วนใหญ่อยู่ในระยะเจริญ เมื่อร่างกายเจอความเครียดทางกาย รากผมจำนวนมากเข้าระยะถดถอยและระยะพักก่อนเวลา
ระยะพักกินเวลาราว 3 เดือน เส้นผมเก่าจึงหลุดพร้อมกันเมื่อผมเส้นใหม่เริ่มดันขึ้นมา รากผมไม่ได้ถูกทำลาย จึงขึ้นใหม่ได้
ต่างจากผมร่วงเป็นหย่อม ซึ่งเซลล์ภูมิคุ้มกันโจมตีรากผมในระยะเจริญโดยตรง
(Malkud 2015,
Mohan 2015)

เคมีของน้ำปูนใสบนผิว: ผิวที่เป็นกรดอ่อนช่วยให้เอนไซม์สร้างไขมันเซราไมด์ทำงาน และยับยั้งเอนไซม์ที่ย่อยโปรตีนยึดเซลล์ผิว
เมื่อ pH สูงขึ้น เอนไซม์กลุ่มซีรีนโปรติเอสทำงานมากขึ้น ชั้นป้องกันผิวหลุดลอก และเชื้อ S. aureus เจริญได้ดีขึ้น
ด่างแรงอย่างแคลเซียมไฮดรอกไซด์ยังทำปฏิกิริยากับไขมันผิวแบบสบู่ (saponification) และทำให้โปรตีนเสียสภาพ
(Ali 2013,
Spoo 2001)

เรียบเรียงและทบทวนโดย ผศ.ดร.นรวิชญ์ ราษฎร์พิบูลย์

บทความที่เกี่ยวข้อง