ตุ่มน้ำใสปนหนองที่มือ คันเรื้อรังเกิน 1 ปีในคนทำอาหาร: ผื่นมือจากงานเปียก ตรวจเลือดบอกอะไรได้ ทำไมต้องทำ Patch Test และใส่ถุงมืออย่างไร

จากกลุ่มผู้อ่าน: ตุ่มน้ำใสที่มือเป็นมาเกินปี และกำลังจะตรวจเลือด

สมาชิกท่านหนึ่งซึ่งทำงานด้านอาหารเล่าว่ามีตุ่มน้ำใสบางตุ่มกลายเป็นหนองที่มือ คันมากโดยเฉพาะช่วงตื่นนอน เกาจนอักเสบ เป็นๆ หายๆ มานานกว่า 1 ปี
และได้นัดตรวจเลือดในสัปดาห์หน้า จึงสงสัยว่าผลเลือดจะบอกได้ไหมว่าเป็นโรคแพ้ภูมิตัวเองหรือโรคอะไร อีกท่านหนึ่งเล่าว่าผิวบริเวณที่คันเรื้อรังเริ่มหนาแข็งและอักเสบ

คำตอบสั้นๆ: ผลเลือดช่วยแยกบางโรคและใช้ประกอบการรักษาได้ แต่ไม่ได้วินิจฉัยผื่นมือ และไม่ได้บอกว่ามือแพ้สารอะไรในครัว
การวินิจฉัยผื่นมืออาศัยลักษณะผื่น ประวัติการทำงาน การตรวจหาเชื้อเมื่อมีหนอง และ Patch Test เมื่อผื่นเป็นเรื้อรัง
ผู้ที่สงสัยผื่นแพ้ทั้งตัวร่วมกับอาการแพ้รุนแรง อ่านเพิ่มได้ที่
ผื่นคันทั้งตัว ผมร่วงเป็นกระจุก: ผื่นแพ้และสัญญาณแพ้รุนแรง

1. ทำไมคนทำอาหารถึงเป็นผื่นมือบ่อย

คำตอบตรง: ผื่นมือพบได้ในคนทั่วไปราว 9.1% ต่อปี แต่ในผู้ทำงานครัวเป็นอาชีพ 1,592 คนในญี่ปุ่นพบถึง 32.3%
(Quaade 2021,
Minami 2018)
งานครัวรวมปัจจัยเสี่ยงไว้ครบ ทั้งมือเปียกนาน ล้างมือบ่อย น้ำยาล้างจาน น้ำยาฆ่าเชื้อ ถุงมือที่อับชื้น และการสัมผัสอาหารดิบ

งานเปียกคืออะไร

แนวทางของสมาคมผื่นแพ้สัมผัสยุโรปนิยามงานเปียกว่าเป็นการที่มือเปียกหรือสวมถุงมือกันน้ำรวมเกิน 2 ชั่วโมงต่อวัน หรือล้างมือเกิน 20 ครั้งต่อวัน
ผื่นมือที่เป็นนานเกิน 3 เดือน หรือกลับมาเป็นซ้ำอย่างน้อย 2 ครั้งต่อปี ถือว่าเป็นผื่นมือเรื้อรัง
(Thyssen 2022)

สารระคายเคืองในครัว

น้ำและสารลดแรงตึงผิวในน้ำยาล้างจานละลายไขมันที่เชื่อมเซลล์ผิวชั้นนอกไว้ ผิวจึงเสียน้ำ แห้ง แตก และให้สารระคายเคืองซึมเข้าได้ง่ายขึ้น
น้ำส้มสายชู น้ำมะนาว พริก หัวหอม เกลือ และน้ำยาฆ่าเชื้อซ้ำเติมผิวที่แตกอยู่แล้ว ผื่นแบบนี้เรียกว่าผื่นระคายสัมผัส ซึ่งเป็นสาเหตุที่พบบ่อยของผื่นมือจากการทำงาน

สารก่อภูมิแพ้ในครัว

ผื่นแพ้สัมผัสเกิดจากเม็ดเลือดขาวชนิดทีเซลล์จำสารบางชนิดไว้ และก่อผื่นทุกครั้งที่สัมผัสซ้ำ สารที่พบในงานครัว ได้แก่ สารเร่งปฏิกิริยายางในถุงมือ
สาร diallyl disulfide ในกระเทียมและหัวหอม และสารกันเสียในน้ำยาทำความสะอาด
(Kersh 2018,
Moyle 2004)
อีกกลุ่มคือผื่นแพ้โปรตีนอาหาร เช่น อาหารทะเล แป้งสาลี และเนื้อสัตว์ดิบ ซึ่งมักคันหรือบวมแดงภายในไม่กี่นาทีหลังสัมผัส
(Barbaud 2015)
ในทางกลับกัน ผิวที่แตกเป็นทางให้โปรตีนอาหารเข้าสู่ร่างกาย การศึกษาในผู้ทำงานครัวเป็นอาชีพพบว่าผู้ที่มีผื่นมือมีโอกาสได้รับการวินิจฉัยว่าแพ้อาหารมากขึ้นราว 2.4 เท่า
(Minami 2018)

ผื่นตุ่มน้ำใสที่มือ (dyshidrotic eczema)

ผื่นชนิดนี้เป็นตุ่มน้ำเล็กใสฝังอยู่ใต้ผิวบริเวณข้างนิ้วและฝ่ามือ คันมาก และกำเริบเป็นรอบ คำว่า dyshidrosis แปลตามรากศัพท์ว่าเหงื่อผิดปกติ
แต่ปัจจุบันพบว่าตุ่มน้ำเกิดจากของเหลวสะสมระหว่างเซลล์ผิวชั้นนอกจากการอักเสบ ไม่ได้มาจากต่อมเหงื่ออุดตัน
ตัวกระตุ้นที่พบบ่อยคือภูมิแพ้ผิวหนังเดิม ผื่นแพ้สัมผัส ความเครียด อากาศร้อนชื้น และในบางรายคือโลหะนิกเกิลหรือโคบอลต์
(Lofgren 2006)

ทำไมคันมากตอนกลางคืนและตอนตื่นนอน

ช่วงกลางคืน ระดับฮอร์โมนคอร์ติซอลที่ช่วยลดการอักเสบอยู่ในระดับต่ำ ผิวเสียน้ำผ่านชั้นนอกมากขึ้น และไม่มีสิ่งอื่นดึงความสนใจจากอาการคัน
การเการะหว่างหลับทำให้ผิวถลอก เป็นวงจรคันแล้วเกาที่ทำให้ผื่นหนาขึ้นและติดเชื้อได้ง่าย

2. ตุ่มน้ำใสกลายเป็นหนอง: ติดเชื้อทุกครั้งไหม

คำตอบตรง: ไม่เสมอไป ตุ่มหนองที่มือมีทั้งแบบติดเชื้อแบคทีเรียซ้ำ และแบบปลอดเชื้อซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของโรคผิวหนังอักเสบ
การแยกสองแบบนี้ต้องดูลักษณะผื่นร่วมกับการป้ายหนองไปเพาะเชื้อ

เชื้อ Staphylococcus aureus บนผิวที่เป็นผื่น

การศึกษาในเดนมาร์กพบเชื้อ S. aureus บนมือของผู้ป่วยผื่นมือ 24 จาก 50 คน เทียบกับ 4 จาก 50 คนในกลุ่มที่ไม่มีผื่น
และผู้ที่มีเชื้อมักมีผื่นรุนแรงกว่า
(Haslund 2009)
การพบเชื้อบนผิวยังไม่ได้แปลว่าติดเชื้อที่ต้องกินยาปฏิชีวนะ แพทย์จะพิจารณาจากหนองที่เพิ่มขึ้น สะเก็ดสีเหลือง ความปวด และผลเพาะเชื้อ

จาก Haslund 2009: ผู้ป่วยผื่นมือ 24 จาก 50 คน และผู้ที่ไม่มีผื่น 4 จาก 50 คน

ตุ่มหนองปลอดเชื้อที่ฝ่ามือ

โรคตุ่มหนองที่ฝ่ามือฝ่าเท้า (palmoplantar pustulosis) ทำให้เกิดตุ่มหนองสีเหลืองบนฝ่ามือหรือฝ่าเท้าเป็นรอบ ตุ่มหนองนี้ไม่มีเชื้อ
และพบสัมพันธ์กับการสูบบุหรี่ การให้ยาปฏิชีวนะจึงไม่ช่วย
(Freitas 2020)

โรคอื่นที่หน้าตาคล้ายผื่นมือ

เชื้อราที่มือมักเป็นข้างเดียวและมีขอบชัด หิดทำให้คันมากตอนกลางคืนที่ง่ามนิ้วและคนในบ้านคันด้วย สะเก็ดเงินที่มือมีขอบชัดและขุยหนา
แพทย์อาจขูดขุยไปส่องหาเชื้อรา (KOH) หรือตรวจชิ้นเนื้อเมื่อผื่นไม่ตอบสนองต่อการรักษา
(Thyssen 2022)

ตาราง: ผื่นที่มือแต่ละแบบและวิธีตรวจยืนยัน

ใช้ประกอบการคุยกับแพทย์ผิวหนัง ผื่นจริงมักมีหลายสาเหตุซ้อนกัน

3. ตรวจเลือดสัปดาห์หน้า บอกอะไรได้ และบอกอะไรไม่ได้

คำตอบตรง: ไม่มีการตรวจเลือดที่วินิจฉัยผื่นมืออักเสบ หรือบอกได้ว่ามือแพ้สารใดจากการสัมผัส
แนวทาง ESCD ใช้ประวัติ ลักษณะผื่น Patch Test และการตรวจหาเชื้อเป็นหลัก ส่วนผลเลือดใช้แยกโรคอื่นเมื่อมีอาการชวนสงสัย และใช้ก่อนเริ่มยาชนิดกินบางกลุ่ม
(Thyssen 2022)

CBC อีโอซิโนฟิล และ IgE รวม

อีโอซิโนฟิลหรือ IgE รวมที่สูงบอกว่าร่างกายมีแนวโน้มภูมิแพ้ เช่น ภูมิแพ้ผิวหนัง หอบหืด หรือแพ้อากาศ แต่ไม่ได้บอกว่าแพ้อะไร
ผื่นแพ้สัมผัสเกิดจากทีเซลล์ ไม่ได้เกิดจาก IgE ค่า IgE ที่ปกติจึงไม่ได้ตัดผื่นแพ้สัมผัสออก
ส่วนการตรวจ IgE จำเพาะต่ออาหารบางชนิดมีประโยชน์เมื่อสงสัยผื่นแพ้โปรตีนอาหาร
(Barbaud 2015)

ESR และ CRP

ค่าการอักเสบทั้งสองตัวมักปกติในผื่นมือที่จำกัดอยู่ที่ผิว ค่าที่สูงขึ้นชวนให้มองหาการติดเชื้อที่ลงลึก หรือโรคอักเสบทั่วร่างกาย
แต่ค่าทั้งสองไม่จำเพาะต่อโรคใด ผู้ที่อยากเข้าใจการอ่านค่า ESR และ CRP ในโรคแพ้ภูมิตัวเอง อ่านเพิ่มได้ที่
SLE ค่าอักเสบสูง ปวดข้อ: อ่านค่า ESR, CRP, C3/C4

ANA เป็นบวก แปลว่าเป็นโรคแพ้ภูมิตัวเองหรือไม่

การสำรวจประชากรสหรัฐอเมริกาพบ ANA เป็นบวกราว 13.8% และในผู้หญิงราว 17.8% ส่วนใหญ่ไม่ได้ป่วยเป็นโรคแพ้ภูมิตัวเอง
(Satoh 2012)
ANA เป็นบวกจึงไม่ได้แปลว่าเป็น SLE การวินิจฉัย SLE ต้องมีอาการหรือความผิดปกติของอวัยวะร่วมด้วย เช่น ข้ออักเสบ ผื่นที่หน้า แผลในปาก หรือความผิดปกติของไตและเม็ดเลือด
ในทางกลับกัน ผู้ที่มีอาการเข้าได้กับโรคแพ้ภูมิตัวเองและ ANA เป็นบวก แพทย์จะตรวจแอนติบอดีจำเพาะต่อ

ผลเลือดที่ใช้ก่อนเริ่มยาชนิดกิน

ผื่นมือรุนแรงที่ไม่ดีขึ้นด้วยยาทาอาจต้องใช้ยาชนิดกิน แพทย์จึงตรวจการทำงานของตับ ไต และไขมันในเลือดก่อนเริ่มยา
ผู้หญิงที่จะใช้ยา alitretinoin ต้องตรวจการตั้งครรภ์ เพราะยานี้ทำให้ทารกพิการ และต้องคุมกำเนิดตลอดช่วงใช้ยา

ผิวมือหนาแข็งหลังคันเรื้อรัง ต่างจากโรคหนังแข็งอย่างไร

การเกาซ้ำนานหลายเดือนทำให้ผิวหนาขึ้น ลายผิวลึกชัด และสีคล้ำขึ้น เรียกว่า lichenification ซึ่งเป็นผลของการเกา และมักนุ่มลงเมื่อคุมอาการคันได้
โรคหนังแข็งต่างออกไป ผิวนิ้วจะตึงมันจนจับย่นไม่ขึ้น มักมีนิ้วซีดขาวเมื่อโดนความเย็นนำมาก่อน และอาจมีแผลที่ปลายนิ้ว กรณีนี้ควรพบแพทย์โรคข้อและรูมาติซั่ม

ตาราง: การตรวจแต่ละอย่างบอกอะไรได้

ผลตรวจต้องแปลร่วมกับอาการโดยแพทย์ผู้รักษา ตารางนี้ใช้เพื่อเตรียมคำถามก่อนวันนัด

4. Patch Test: วิธีหาสารที่ผิวแพ้ในงานครัว

คำตอบตรง: แนวทาง ESCD แนะนำให้ผู้ที่มีผื่นมือเรื้อรังทุกคนทำ Patch Test เพราะดูจากลักษณะผื่นอย่างเดียวแยกผื่นแพ้สัมผัสออกจากผื่นระคายเคืองไม่ได้
(Thyssen 2022,
Johansen 2015)
เมื่อรู้สารที่แพ้ การหลีกเลี่ยงสารนั้นทำให้ผื่นดีขึ้นได้มากกว่าการทายาเพียงอย่างเดียว

ขั้นตอนการทำ Patch Test

เตรียมตัวก่อนทำ

• งดทายาสเตียรอยด์บริเวณหลังอย่างน้อย 1 สัปดาห์ และหลีกเลี่ยงการตากแดดที่หลัง
• แจ้งแพทย์ถ้ากินยาสเตียรอยด์ ยากดภูมิคุ้มกัน หรือเพิ่งได้รับยาฉีดกลุ่มนี้ เพราะอาจกดผลทดสอบ
• นำตัวอย่างถุงมือ น้ำยาล้างจาน น้ำยาฆ่าเชื้อ และครีมที่ใช้ประจำไปด้วย เพื่อให้แพทย์เลือกสารทดสอบเพิ่ม
• ยาแก้แพ้ชนิดกินไม่ได้กดผล Patch Test ส่วนใหญ่กินต่อได้ แต่ควรถามแพทย์ก่อน

ถ้าคันทันทีหลังจับอาหาร ใช้การตรวจอีกแบบ

ผื่นแพ้โปรตีนอาหารเกิดผ่าน IgE จึงตรวจด้วย prick test กับอาหารสดหรือ IgE จำเพาะในเลือด Patch Test มักให้ผลลบในกลุ่มนี้
(Barbaud 2015)
ผู้ที่สังเกตว่ามือคันหรือบวมแดงภายในไม่กี่นาทีหลังแกะกุ้ง หั่นปลา หรือนวดแป้ง ควรเล่าให้แพทย์ฟัง

5. ถุงมือและการดูแลมือระหว่างทำงานครัว

คำตอบตรง: ถุงมือช่วยลดการสัมผัสน้ำและสารเคมี แต่ถุงมือเองก็ทำให้ผิวอับชื้นและก่อผื่นแพ้ได้ การใส่ถุงมือผ้าฝ้ายด้านใน ใส่เท่าที่จำเป็น และเปลี่ยนเมื่ออับชื้นจึงสำคัญพอกับการเลือกวัสดุ

ถุงมือผ้าฝ้ายด้านในช่วยอย่างไร

การทดลองในอาสาสมัคร 24 คนที่ทำให้ผิวแขนระคายเคือง พบว่าการปิดด้วยวัสดุกันน้ำทำให้ผิวฟื้นช้าลง ส่วนการใส่ผ้าฝ้ายไว้ใต้วัสดุกันน้ำให้ผลดีกว่าวัสดุกันน้ำอย่างเดียว
(Heichel 2023)
ถุงมือผ้าด้านในควรเปลี่ยนทันทีเมื่อชื้นเหงื่อหรือเปียกน้ำ ถ้าน้ำเข้าไปในถุงมือ ให้ถอดออก ซับมือให้แห้ง แล้วเปลี่ยนคู่ใหม่

ถุงมือไนไตรล์ก็แพ้ได้

สาเหตุหลักของผื่นแพ้จากถุงมือคือสารเร่งปฏิกิริยายาง เช่น กลุ่ม thiuram และ carbamate ซึ่งพบได้ทั้งในถุงมือยางธรรมชาติและถุงมือไนไตรล์
(Kersh 2018)
การตรวจถุงมือที่ระบุว่าปลอดสารเร่งก็ยังพบสารเร่งในบางยี่ห้อ
(Brans 2023)
ถุงมือยางธรรมชาติชนิดมีแป้งยังเสี่ยงการแพ้โปรตีนน้ำยางแบบเฉียบพลัน ส่วนถุงมือไวนิลรั่วซึมสารเคมีได้ง่ายกว่า ผู้ที่แพ้ถุงมือควรทำ Patch Test แล้วเลือกถุงมือตามผล

กระเทียมและหัวหอมซึมผ่านถุงมือได้

สาร diallyl disulfide ซึ่งเป็นสารก่อภูมิแพ้หลักในกระเทียมและหัวหอม ซึมผ่านถุงมือที่วางขายทั่วไปได้เกือบทุกชนิด
(Moyle 2004)
ผื่นแพ้กระเทียมมักเป็นที่ปลายนิ้วที่ใช้จับกระเทียม วิธีที่ช่วยได้คือใช้เครื่องสับหรือที่กดกระเทียม และเปลี่ยนถุงมือหลังหั่นกระเทียมหรือหัวหอม

ล้างมืออย่างไรให้ผิวเสียน้อยลง

การศึกษาเปรียบเทียบพบว่าเจลแอลกอฮอล์ระคายผิวน้อยกว่าการล้างด้วยสบู่และน้ำ
(Loffler 2007)
แต่งานครัวต้องล้างมือเมื่อมือเปื้อนอาหารหรือหลังจับของดิบตามหลักความปลอดภัยของอาหาร จึงควรใช้น้ำอุ่นไม่ร้อน สบู่อ่อนโยนปริมาณน้อย
ล้างให้สะอาด ซับให้แห้งรวมถึงง่ามนิ้ว และทาครีมบำรุงหลังล้างทุกครั้งที่ทำได้

ครีมบำรุงช่วยป้องกันได้แค่ไหน

การทบทวนของ Cochrane ในผู้ทำงานที่เสี่ยง พบว่ากลุ่มที่ทาครีมบำรุงเกิดผื่นมือ 13% เทียบกับ 19% ในกลุ่มที่ไม่ได้ทา คุณภาพหลักฐานยังต่ำ
ส่วนครีมกันสารที่ทาก่อนทำงานอย่างเดียวช่วยได้น้อยมาก
(Bauer 2018)
ควรเลือกครีมบำรุงชนิดเนื้อข้นที่ไม่มีน้ำหอม เช่น ปิโตรลาทัม หรือครีมที่มีเซราไมด์ และทาซ้ำก่อนนอน

กิจวัตรมือ 1 วันสำหรับคนทำอาหาร

• ก่อนเริ่มงาน: ทาครีมบำรุงบางๆ ให้ซึม ถอดแหวนออก เพราะแหวนกักน้ำและสบู่ไว้ใต้แหวน
• ระหว่างล้างจานหรือจับของเปียก: ใส่ถุงมือผ้าฝ้ายด้านในและถุงมือกันน้ำด้านนอก แยกคู่ล้างจานออกจากคู่ที่ใช้จับอาหาร
• ระหว่างเตรียมอาหาร: ใช้ถุงมือสำหรับอาหารตามข้อกำหนดของร้าน เปลี่ยนคู่ใหม่หลังจับกระเทียม หัวหอม อาหารทะเล หรือเมื่อถุงมือฉีก
• ทุกครั้งที่ถอดถุงมือ: ถ้ามืออับชื้น ให้ล้างด้วยน้ำอุ่น ซับแห้ง และทาครีมบำรุง
• ก่อนนอน: ทายาตามแพทย์สั่ง ตามด้วยครีมบำรุงชนิดเนื้อข้น ใส่ถุงมือผ้าฝ้ายนอนเพื่อลดการเการะหว่างหลับ

6. ทางเลือกการรักษาผื่นมือเรื้อรัง

คำตอบตรง: การรักษาเริ่มจากการหยุดสัมผัสสาเหตุ ครีมบำรุง และยาสเตียรอยด์ชนิดทา ถ้าไม่ดีขึ้นจึงขยับไปยาทากลุ่มใหม่ การฉายแสง หรือยาชนิดกิน
การทบทวนของ Cochrane รวม 60 การทดลอง ผู้ป่วย 5,469 คน พบว่ายาทาสเตียรอยด์และการฉายแสงเป็นการรักษามาตรฐาน แต่ยังมีการทดลองเปรียบเทียบตรงระหว่างวิธีน้อย
(Christoffers 2019)

ผลการทดลองยาทา delgocitinib

delgocitinib เป็นยาทากลุ่มยับยั้งเอนไซม์ JAK ในการทดลอง DELTA 1 ผู้ที่ผื่นมือหายหรือเกือบหายหลัง 16 สัปดาห์มีราว 20% ในกลุ่มยา เทียบกับราว 10% ในกลุ่มยาหลอก
และใน DELTA 2 ราว 29% เทียบกับราว 7%
(Bissonnette 2024)

ตาราง: เปรียบเทียบทางเลือกการรักษา

ใช้ชื่อสามัญทางยาเท่านั้น การเลือกยาและระยะเวลาใช้ต้องอยู่ภายใต้การดูแลของแพทย์ผิวหนัง

ต้องหยุดงานไหม

ผู้ป่วยส่วนใหญ่ทำงานต่อได้เมื่อปรับวิธีทำงาน เช่น แยกหน้าที่ล้างจานออกจากหน้าที่เตรียมอาหาร ใส่ถุงมือผ้าด้านใน และพักมือเป็นช่วง
ช่วงที่ผื่นอักเสบหนักหรือมีแผลเปิด การขอหยุดงานเปียกชั่วคราวช่วยให้ผิวฟื้นเร็วขึ้น และลดความเสี่ยงการปนเปื้อนอาหาร ควรขอใบรับรองแพทย์เพื่อคุยกับนายจ้าง

ความเชื่อที่พบบ่อย เทียบกับหลักฐาน

ตรวจ ANA แล้วจะรู้ว่าเป็นโรคแพ้ภูมิตัวเองหรือไม่

ANA เป็นบวกในคนทั่วไปราว 13.8% ผลบวกโดยไม่มีอาการอื่นไม่ได้แปลว่าป่วย และผื่นตุ่มน้ำใสคันที่มือจากงานเปียกไม่ใช่อาการเด่นของ SLE

IgE ปกติแปลว่าไม่ได้แพ้อะไร

ผื่นแพ้สัมผัสเกิดจากทีเซลล์ ไม่เกี่ยวกับ IgE การหาสารที่แพ้แบบสัมผัสต้องใช้ Patch Test

มีหนองต้องกินยาปฏิชีวนะทุกครั้ง

ตุ่มหนองบางชนิดไม่มีเชื้อ ยาปฏิชีวนะจึงไม่ช่วย แพทย์จะตัดสินจากอาการติดเชื้อและผลเพาะเชื้อ

เปลี่ยนเป็นถุงมือไนไตรล์แล้วจะไม่แพ้

ไนไตรล์ไม่มีโปรตีนน้ำยาง แต่ยังมีสารเร่งยางที่ก่อผื่นแพ้สัมผัสได้ ถุงมือที่ระบุว่าปลอดสารเร่งบางยี่ห้อก็ยังตรวจพบ

ยาสเตียรอยด์ทาแล้วผิวบางทุกคน ไม่ควรใช้

ผิวมือหนากว่าผิวส่วนอื่น การใช้ยาตามความแรงและระยะเวลาที่แพทย์กำหนดลดความเสี่ยงได้ การหยุดยาเองเร็วเกินไปทำให้ผื่นกลับมาและเกาจนติดเชื้อซ้ำ

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

ทำไมคนทำอาหารถึงเป็นตุ่มน้ำใสที่มือ และคันมากตอนตื่นนอน?

งานครัวทำให้มือเปียกนาน ล้างมือบ่อย และสัมผัสน้ำยาล้างจาน กรดจากอาหาร และถุงมือที่อับชื้น ไขมันที่เชื่อมผิวชั้นนอกถูกละลาย ผิวจึงแตกและอักเสบ บางรายแพ้สารในถุงมือหรือกระเทียมร่วมด้วย กลางคืนฮอร์โมนคอร์ติซอลต่ำและผิวเสียน้ำมากขึ้น จึงคันมากและเการะหว่างหลับ

ตุ่มน้ำใสกลายเป็นตุ่มหนองเกิดจากอะไร ต้องกินยาปฏิชีวนะไหม?

เกิดได้สองแบบ แบบแรกคือเชื้อ Staphylococcus aureus ซ้ำเติมผิวที่แตก ซึ่งพบบนมือผู้ป่วยผื่นมือราวครึ่งหนึ่ง แบบที่สองคือตุ่มหนองปลอดเชื้อจากโรคผิวหนังอักเสบ ยาปฏิชีวนะใช้เมื่อมีอาการติดเชื้อและควรป้ายหนองไปเพาะเชื้อ ถ้าบวมแดงลามหรือมีไข้ให้ไปโรงพยาบาลวันนี้

ตรวจเลือดบอกได้ไหมว่าแพ้อะไรหรือเป็นโรคแพ้ภูมิ?

ไม่มีการตรวจเลือดที่วินิจฉัยผื่นมือหรือบอกสารที่แพ้แบบสัมผัสได้ IgE รวมบอกแนวโน้มภูมิแพ้ ESR และ CRP บอกการอักเสบทั่วร่างกาย ANA ใช้คัดกรองเมื่อมีอาการชวนสงสัยโรคแพ้ภูมิตัวเอง ผลเลือดยังใช้ก่อนเริ่มยาชนิดกิน การหาสารที่แพ้ต้องใช้ Patch Test

ถ้าผล ANA เป็นบวก แปลว่าเป็น SLE หรือไม่?

ไม่ได้แปลว่าเป็น SLE ANA เป็นบวกในคนทั่วไปราว 13.8% และในผู้หญิงราว 17.8% การวินิจฉัย SLE ต้องมีอาการหรือความผิดปกติของอวัยวะร่วม เช่น ข้ออักเสบ ผื่นที่หน้า แผลในปาก หรือความผิดปกติของไตและเม็ดเลือด แพทย์อาจตรวจแอนติบอดีจำเพาะเพิ่มเมื่อมีอาการเข้าได้

Patch Test คืออะไร ต่างจากการตรวจเลือดอย่างไร?

Patch Test คือการแปะสารทดสอบบนหลัง 2 วัน แล้วอ่านผลหลายครั้งจนถึงราววันที่ 7 เพื่อหาสารที่ทีเซลล์ในผิวจำไว้ เช่น สารเร่งยาง สารกันเสีย และโลหะ การตรวจเลือดวัดแอนติบอดีซึ่งเป็นกลไกต่างกัน แนวทางยุโรปแนะนำ Patch Test ในผู้ที่มีผื่นมือเรื้อรังทุกคน

คนทำอาหารควรใส่ถุงมือแบบไหน?

ใส่ถุงมือผ้าฝ้ายด้านในและถุงมือกันน้ำด้านนอกเมื่อล้างจานหรือจับของเปียก เปลี่ยนผ้าด้านในเมื่อชื้น ใส่ถุงมือสำหรับอาหารตามข้อกำหนดของร้าน และเปลี่ยนหลังจับกระเทียมหรือหัวหอม ไนไตรล์ยังมีสารเร่งยางที่ก่อผื่นแพ้ได้ ผู้ที่ผื่นไม่ดีขึ้นควรเลือกถุงมือตามผล Patch Test

ผิวมือหนาแข็งขึ้นหลังคันเรื้อรัง เป็นโรคหนังแข็งหรือไม่?

ส่วนใหญ่ไม่ใช่ ผิวที่ถูกเกาซ้ำนานจะหนาขึ้น ลายผิวลึก และคล้ำขึ้น ซึ่งนุ่มลงเมื่อคุมอาการคันได้ โรคหนังแข็งทำให้ผิวนิ้วตึงมันจนจับย่นไม่ขึ้น มักมีนิ้วซีดขาวเมื่อโดนความเย็นนำมาก่อน และอาจมีแผลที่ปลายนิ้ว ถ้ามีอาการเหล่านี้ควรพบแพทย์โรคข้อและรูมาติซั่ม

ผื่นมือเรื้อรังรักษาด้วยอะไร และต้องหยุดงานไหม?

เริ่มจากหยุดสัมผัสสาเหตุ ครีมบำรุงไม่มีน้ำหอม และยาสเตียรอยด์ชนิดทา ถ้าไม่ดีขึ้น แพทย์อาจใช้ยาทากลุ่มยับยั้ง JAK การฉายแสง หรือยาชนิดกินอย่าง alitretinoin ซึ่งห้ามใช้ในผู้ที่ตั้งครรภ์ ส่วนใหญ่ทำงานต่อได้เมื่อปรับวิธีทำงาน ช่วงที่มีแผลเปิดควรหยุดงานเปียกชั่วคราว

กลไกทางวิทยาศาสตร์ (Scientific Mechanism)

ชั้นปกป้องผิว: ผิวชั้นนอกสุดเรียงตัวคล้ายกำแพงอิฐ เซลล์ผิวที่ตายแล้วเป็นก้อนอิฐ และไขมันเซราไมด์ คอเลสเตอรอล และกรดไขมันเป็นปูนเชื่อม
น้ำและสารลดแรงตึงผิวละลายปูนเชื่อมนี้ออก ผิวจึงเสียน้ำและให้สารระคายเคืองซึมผ่านได้ เซลล์ผิวที่บาดเจ็บหลั่งสารอักเสบ ทำให้ผิวแดง แตก และคัน
(Thyssen 2022)

ผื่นแพ้สัมผัส: สารโมเลกุลเล็ก เช่น สารเร่งยาง หรือ diallyl disulfide จับกับโปรตีนในผิว เซลล์นำเสนอแอนติเจนพาไปให้ทีเซลล์ในต่อมน้ำเหลืองจดจำ
เมื่อสัมผัสซ้ำ ทีเซลล์ความจำจะกลับมาที่ผิวและก่อการอักเสบภายใน 1–3 วัน กลไกนี้ไม่ผ่าน IgE จึงต้องตรวจด้วย Patch Test
(Johansen 2015)

ตุ่มน้ำใส: การอักเสบทำให้ของเหลวแทรกระหว่างเซลล์ผิวชั้นนอกจนเซลล์แยกจากกันเป็นโพรง ผิวฝ่ามือหนา ตุ่มน้ำจึงฝังอยู่ใต้ผิวและไม่แตกง่าย
เมื่อผิวแตกจากการเกา เชื้อ S. aureus ซึ่งมักเป็นสายพันธุ์เดียวกับที่อยู่ในโพรงจมูกของผู้ป่วยเอง จะเพิ่มจำนวนบนผิวที่อักเสบ และพบสัมพันธ์กับผื่นที่รุนแรงและเป็นนาน
(Lofgren 2006,
Haslund 2009)

ถุงมือกับความอับชื้น: ถุงมือกันน้ำกักเหงื่อไว้ ผิวชั้นนอกบวมน้ำและฟื้นตัวช้าลงคล้ายแช่น้ำนาน ผ้าฝ้ายด้านในดูดซับเหงื่อและลดผลนี้
(Heichel 2023)

เรียบเรียงและทบทวนโดย ผศ.ดร.นรวิชญ์ ราษฎร์พิบูลย์

บทความที่เกี่ยวข้อง