เท้าบวมกดไม่บุ๋ม เกิดจากอะไร? แยกโรคหัวใจ ไต หลอดเลือด และน้ำเหลือง

อาการที่ควรพบแพทย์วันนี้

รายการนี้เป็นการประเมินเร่งด่วน ไม่ต้องรอให้ครบทุกข้อ และไม่ต้องมีเจ็บน่องก่อน

• ขาหรือเท้าบวมข้างเดียวโดยไม่ทราบสาเหตุ โดยเฉพาะบวมใหม่หรือเกิดเร็ว
• บวมร่วมกับปวด แดง ร้อน หรือไข้
• บวมรุนแรง หรือบวมเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว
• คนที่เป็นเบาหวานแล้วเท้าหรือข้อเท้าบวมใหม่ โดยเฉพาะเมื่อมีรอยผิวหนังผิดปกติ

การกดไม่บุ๋มไม่ได้ใช้ตัดลิ่มเลือดในหลอดเลือดดำส่วนลึก ภาพถ่ายบอกไม่ได้ว่ารอยผิวหนังเป็นแผลชนิดใด

กดบุ๋มกับกดไม่บุ๋มต่างกันอย่างไร

อาการบวมคือน้ำส่วนเกินในเนื้อเยื่ออ่อน กดบุ๋มหมายถึงนิ้วกดแล้วเกิดรอยยุบเพราะน้ำในเนื้อเยื่อขยับได้ กดไม่บุ๋มหมายถึงกดแล้วยุบไม่ชัด

American Family Physician ปี 2022 บอกว่ากดไม่บุ๋มทำให้นึกถึง pretibial myxedema หรือน้ำเหลืองคั่งระยะหลัง ส่วนกดบุ๋มสัมพันธ์กับหลอดเลือดดำเรื้อรัง ลิ่มเลือด หรือน้ำเหลืองคั่งระยะต้น มาตราบอกความลึกของรอยบุ๋มไม่น่าเชื่อถือพอจะใช้เป็นเครื่องมือวินิจฉัยลำพัง

ประโยคเหล่านี้เป็นเบาะแสของแพทย์ผู้ตรวจ ไม่ใช่กฎว่ากดไม่บุ๋มแล้วหัวใจ ไต หรือลิ่มเลือดหลุดออกจากรายการ

ทำไมต้องแยกข้างเดียว สองข้าง บวมใหม่ และบวมเรื้อรัง

AAFP ให้จัดคนไข้จากสองแกน คือบวมข้างเดียวหรือสองข้าง และเป็นมาน้อยกว่า 3 เดือนหรือมากกว่า 3 เดือน หลักฐานของคำแนะนำนี้มาจากบททบทวนและความเห็นผู้เชี่ยวชาญ

ข้างเดียวทำให้คิดถึงหลอดเลือด ลิ่มเลือด การติดเชื้อ หรือน้ำเหลืองเฉพาะที่มากกว่า สองข้างทำให้คิดถึงหัวใจ ไต ตับ ยา หรือไทรอยด์ได้มากกว่า แต่สองข้างก็บวมไม่เท่ากันได้ถ้าหลอดเลือดดำอีกข้างมีปัญหาอยู่แล้ว

ลิ่มเลือดในหลอดเลือดดำ

Merck Manual อธิบายว่าลิ่มเลือดอาจไม่มีอาการ เมื่อมีอาการ อาการปวด บวม และแดงก็ไม่จำเพาะ และพบได้ไม่เท่ากันทุกราย การกระดกข้อเท้าเพื่อทดสอบน่องทั้งไม่ไวและไม่จำเพาะ จึงไม่ใช้เป็นการตรวจที่บ้าน

แพทย์ประเมินลิ่มเลือดอย่างไร

การประเมินใช้ประวัติและปัจจัยเสี่ยง เช่น ลิ่มเลือดเดิม มะเร็ง การไม่ขยับตัว หรือการผ่าตัดเร็ว ๆ นี้ บุคลากรทางการแพทย์อาจใช้ Wells score ร่วมกับความน่าจะเป็นก่อนตรวจ จากนั้นจึงเลือก D-dimer หรืออัลตราซาวด์กดหลอดเลือดตามข้อบ่งชี้ ถ้าความสงสัยยังสูงแม้ผลครั้งแรกไม่ยืนยัน อาจต้องตรวจเพิ่ม

ผู้อ่านไม่ควรคิด Wells score เองแล้วใช้ตัดสินว่าจะไปโรงพยาบาลหรือไม่ และไม่ควรยึดผลตรวจครั้งเดียวว่าตัดโรคได้ทุกกรณี หน้านี้ไม่ใส่ตัวเลขความไวหรือความจำเพาะ เพราะตัวเลขเหล่านั้นแปลได้เฉพาะเมื่อรู้ความน่าจะเป็นก่อนตรวจ ชนิดของการตรวจ และบริบทของคนไข้

ผิวแดง ร้อน หรือรอยใกล้ข้อเท้า

AAFP บอกว่าผิวแดงและกดเจ็บทำให้นึกถึงลิ่มเลือด หลอดเลือดดำชั้นตื้นอักเสบ การติดเชื้อของผิวหนังและเนื้อเยื่อ หรือผิวหนังอักเสบจากเลือดคั่งเรื้อรัง สี่อย่างนี้ดูแลไม่เหมือนกัน

ภาพถ่ายแยกชนิดของรอยนั้นไม่ได้ ถ้าบริเวณบวมแดง ร้อน เจ็บ ลาม หรือมีไข้ ให้พบแพทย์วันนี้ คนที่เป็นเบาหวานและมีเท้าหรือข้อเท้าบวมใหม่ โดยเฉพาะเมื่อผิวเปลี่ยน อยู่ในกลุ่มเร่งด่วนของ NHS

น้ำเหลืองคั่ง

ระบบน้ำเหลืองพาโปรตีนและน้ำส่วนเกินออกจากเนื้อเยื่อ เมื่อทางระบายเสีย น้ำจึงค้างใต้จุดที่อุดตัน ระยะต้นยังกดบุ๋มได้ พอเนื้อเยื่อเปลี่ยนในระยะหลังจึงกดไม่บุ๋มมากขึ้น

สาเหตุที่พบบ่อยรวมถึงการผ่าตัดหรือฉายแสงที่รบกวนทางน้ำเหลือง และการอุดตันเรื้อรัง การวินิจฉัยมักมาจากการตรวจร่างกาย ถ้ายังไม่ชัด แพทย์บางแห่งใช้ lymphoscintigraphy แต่การตรวจนี้ไม่ใช่ขั้นแรกของเท้าบวมทั่วไป

น้ำเหลืองคั่งที่แขนหลังผ่าตัดมะเร็งเต้านมเป็นคนละคำถาม อ่านได้ที่ การดูแลแขนบวมหลังผ่าตัดต่อมน้ำเหลือง หน้านี้ไม่ใช้การนวดน้ำเหลืองเป็นการดูแลที่บ้านขณะยังไม่ได้ตัดลิ่มเลือด

หลอดเลือดดำเรื้อรัง

คนที่มีหลอดเลือดดำทำงานไม่พอ มักบอกว่าขาหนักหรือปวดเมื่อยเวลายืนนาน และบวมมากขึ้นตอนเย็น ผิวอาจคล้ำ หนา หรือมีแผลที่ข้อเท้าด้านในได้ในรายที่เป็นนาน เส้นเลือดฝอยหรือเส้นเลือดขอดเป็นอีกเบาะแส

ในบวมเรื้อรัง หลังสาเหตุทั้งร่างกายมีโอกาสน้อยลง แพทย์อาจใช้อัลตราซาวด์ดูการไหลย้อนของหลอดเลือดดำ เพื่อแยกจากน้ำเหลืองคั่ง ถุงน่องแรงกดเป็นทางดูแลของหลอดเลือดดำเรื้อรังหลังจากรู้สาเหตุแล้ว ไม่ใช่คำแนะนำจากภาพเท้าบวม และคนที่สงสัยหลอดเลือดแดงตีบต้องได้รับการตรวจหลอดเลือดแดงก่อนใช้แรงกด

โรคไต

ไตที่ขับเกลือและน้ำได้น้อย หรือเสียโปรตีนมาก ทำให้น้ำคั่งในเนื้อเยื่อได้ บวมจากกลุ่มเนฟรอติกมักเป็นทั้งตัว และอาจมีหนังตาบวมหรือน้ำในท้องร่วม หน้า Merck เรื่อง edema จัดกลุ่มนี้เป็นการบวมทั่วไป ไม่ใช่คำตอบของเท้าบวมทุกราย

เท้าบวมอย่างเดียวจึงยังไม่ใช่โรคไต คนที่รู้ว่าเป็นโรคไตอยู่แล้วและมีบวมกดบุ๋มเป็นอีกคำถามหนึ่ง อ่านต่อที่ สัญญาณที่มากับโรคไตเรื้อรังระยะ 3–4

โรคหัวใจ

หัวใจล้มเหลวด้านขวาทำให้น้ำคั่งตามแรงโน้มถ่วง ในคนที่เดินได้มักเริ่มที่เท้าและหน้าแข้งสองข้าง มักไม่เจ็บ และมักกดบุ๋ม อาการที่มากับหัวใจคือหอบเวลาออกแรง นอนราบลำบาก หรือตื่นหอบกลางคืน

นี่เป็นหนึ่งในสาเหตุของบวมสองข้าง ไม่ใช่คำอธิบายของอาการบวมทุกชนิด บวมข้างเดียวที่เพิ่งเกิดยังต้องคิดถึงลิ่มเลือดก่อนจะสรุปว่าเป็นหัวใจ ถ้ามี BNP สูงหรือมีอาการน้ำในปอด แพทย์จึงพิจารณา echocardiogram

โรคตับและอัลบูมินต่ำ

เมื่อโปรตีนในเลือดต่ำ น้ำถูกดึงออกนอกหลอดเลือดได้ง่าย สาเหตุรวมถึงตับที่สร้างอัลบูมินได้น้อยและภาวะขาดสารอาหาร บวมแบบนี้มักมีน้ำในท้องร่วม และคนที่เป็นตับเรื้อรังอาจมีดีซ่านหรือปานแมงมุม

แพทย์เลือกตรวจการทำงานของตับและอัลบูมินเมื่อประวัติหรือการตรวจชี้ไปทางนั้น ไม่ใช่การส่งตรวจตับให้ทุกคนที่เท้าบวม

ต่อมไทรอยด์

Pretibial myxedema เป็นลักษณะผิวหนังเฉพาะที่มักสัมพันธ์กับ Graves disease ไม่ใช่ชื่อเรียกของเท้าบวมกดไม่บุ๋มทุกราย และไม่ได้แปลว่าไทรอยด์ต่ำ ภาพผิวหนังหรืออาการบวมอย่างเดียวไม่วินิจฉัยโรคไทรอยด์

NHS ระบุปัญหาไทรอยด์เป็นหนึ่งในสาเหตุของข้อเท้าหรือขาบวม โดยไม่ได้ให้ผลกดเป็นตัวตัดสิน AAFP ให้ TSH อยู่ในชุดที่แพทย์อาจเลือกหลังตรวจร่างกาย การจะตรวจหรือไม่ขึ้นกับประวัติ เช่น ทนร้อนไม่ไหว เหนื่อย หรือน้ำหนักเปลี่ยน และขึ้นกับสิ่งที่ตรวจพบ

ยาที่ทำให้บวมได้

ยาหลายกลุ่มทำให้ข้อเท้าบวมสองข้างได้ โดยมักเป็นไม่นานหลังเริ่มยา ตัวอย่างที่ AAFP ยกไว้คือยาลดความดันกลุ่มบล็อกแคลเซียม เช่น amlodipine, nifedipine และ diltiazem ยาต้านการอักเสบที่ไม่ใช่สเตียรอยด์ สเตียรอยด์ ฮอร์โมน gabapentin, pregabalin และ pioglitazone

อย่าหยุดยาเองเพราะเท้าบวม ให้นำรายการยาทั้งหมดไปให้แพทย์ดู การเปลี่ยนหรือหยุดยาเป็นแผนของทีมรักษา

แพทย์ตรวจอะไรบ้าง

เริ่มจากข้างที่บวม เริ่มเมื่อไร เจ็บหรือไม่ หอบหรือนอนราบลำบากหรือไม่ โรคหัวใจ ตับ ไต หรือมะเร็งเดิม และการผ่าตัดหรือการฉายแสงที่แขนขา จากนั้นดูความอุ่น สีผิว ความสมมาตร และรอยกด

ชุดที่อาจถูกเลือกหลังการตรวจ ได้แก่ การทำงานของไตและเกลือแร่ ปัสสาวะและโปรตีนในปัสสาวะ การทำงานของตับ อัลบูมิน TSH และ BNP ไม่ได้หมายความว่าทุกคนต้องเจาะครบในวันเดียว

อัลตราซาวด์หลอดเลือดใช้เมื่อสงสัยลิ่มเลือด หรือเมื่อบวมเรื้อรังเพื่อดูการไหลย้อน การตรวจหัวใจเพิ่มเมื่อมีเบาะแสของหัวใจล้มเหลว บวมสองข้างเรื้อรังอาจทำให้แพทย์ถามเรื่องนอนกรนหรือหยุดหายใจตอนหลับ เป็นคำถามในคลินิก ไม่ใช่แบบที่ผู้อ่านใช้ตัดสินเองว่าไม่ต้องไปโรงพยาบาล

ระหว่างรอพบแพทย์

ถ้ารายการเร่งด่วนด้านบนตรงกับอาการ ให้ไปพบแพทย์วันนี้ การยกขาไม่ได้แทนการตรวจนั้น

อย่านวดขาแรงขณะยังสงสัยลิ่มเลือด อย่าซื้อยาขับปัสสาวะกินเอง ยาขับปัสสาวะมีที่ใช้เมื่อสาเหตุเป็นทั้งร่างกายและอยู่ในแผนรักษา อย่าเริ่มถุงน่องแรงกดจากภาพเท้าบวม

เมื่อไรควรพบแพทย์และตรวจเพิ่มเติม

ไปวันนี้เมื่อบวมข้างเดียวโดยไม่ทราบสาเหตุ บวมเร็ว แดง ร้อน เจ็บ มีไข้ บวมเพิ่มขึ้นเร็ว หรือเป็นเบาหวานแล้วเท้าบวมใหม่ โดยเฉพาะถ้าผิวเปลี่ยน

นัดแพทย์เมื่อบวมสองข้างแบบค่อยเป็นและยังไม่ทราบสาเหตุ หรือมีโรคหัวใจ ไต หรือหลอดเลือดดำอยู่แล้วแล้วบวมไม่ดีขึ้น นำระยะเวลา ข้างที่บวม รายการยา และโรคเดิมไปด้วย

โทร 1669 เมื่อหอบเฉียบพลัน เจ็บหน้าอก ไอเป็นเลือด หมดสติ หน้ามืดจะเป็นลม หรือสงสัยลิ่มเลือดไปปอด

คำถามที่พบบ่อย

กลไกที่ใช้อธิบายอาการบวม

ผศ.ดร.นรวิชญ์ ราษฎร์พิบูลย์ อธิบายว่าน้ำส่วนเกินในเนื้อเยื่อเกิดได้เมื่อความดันในหลอดเลือดสูง แรงดึงของโปรตีนในหลอดเลือดต่ำ ผนังหลอดเลือดรั่วมากขึ้น หรือทางน้ำเหลืองระบายไม่ออก หลายกลไกเกิดพร้อมกันได้

หลอดเลือดดำพาน้ำกลับสู่หัวใจ ระบบน้ำเหลืองพาโปรตีนส่วนเกินออกจากเนื้อเยื่อ สาเหตุเฉพาะที่มักเริ่มข้างเดียว สาเหตุของทั้งร่างกายมักเริ่มสองข้าง แต่รูปแบบนี้เป็นจุดตั้งต้นของการตรวจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยจากนิ้วที่กดเอง

ข้อจำกัดทางการแพทย์

บทความนี้เป็นความรู้ทั่วไป ไม่ใช่การตรวจร่างกาย คำวินิจฉัย หรือใบสั่งยาของบุคคล ภาพเท้าบวมและการกดด้วยนิ้วไม่ได้บอกชนิดของโรค หากมีหอบเฉียบพลัน เจ็บหน้าอก ไอเป็นเลือด หมดสติ หรือสงสัยลิ่มเลือดไปปอด ให้โทร 1669