หมวดหมู่: โรคมะเร็ง — การดูแลระหว่างเคมีบำบัด (Supportive Oncology)

ไข้หลังคีโม (Febrile Neutropenia): คู่มือผู้ดูแล — ต้องไปโรงพยาบาลเมื่อไร ไข้คืนเดียวกับวันให้ยาหมายถึงอะไร และทำไมผู้ป่วยอ่อนแรงไม่เท่ากัน

เรียบเรียงโดย

· Well Wellness Thailand / dr9ohm.com
· อัปเดตล่าสุด: 27 กันยายน 2026
· เนื้อหานี้ให้ความรู้ทั่วไป — ไม่ใช่การตรวจรักษาเฉพาะบุคคล ถ้าผู้ป่วยมีไข้อยู่ตอนนี้ ให้ติดต่อทีมรักษาหรือไปโรงพยาบาลก่อนอ่านต่อ

AI Overview / คำตอบด่วน (BLUF)

คีโมกดไขกระดูกจนเม็ดเลือดขาวนิวโทรฟิลต่ำ ร่างกายจึงติดเชื้อได้โดยมีไข้เป็นสัญญาณเดียว
— ไข้ ≥38.0°C หลังคีโม ไม่ว่าวันไหนของรอบ ต้องติดต่อทีมหรือไปโรงพยาบาลทันที เพราะควรได้ยาปฏิชีวนะภายใน 60 นาที
ไข้คืนเดียวกับวันให้ยาไม่ใช่ช่วงเม็ดเลือดต่ำสุดตามปกติ (วันที่ 7–14) แต่ยังต้องประเมินด่วน
(IDSA/ESMO)

หน้านี้ครอบคลุมอะไร และอ่านคู่กับหน้าไหน

เสียงจากผู้ดูแลท่านหนึ่ง

“คนรักเพิ่งได้คีโมรอบที่ 4 ยาหมดประมาณสามทุ่ม แล้วคืนนี้ก็มีไข้ ผู้ป่วยมะเร็งทุกคนเป็นแบบนี้ไหม คนอื่นดูแข็งแรง
แต่คนรักของเราอ่อนแรงมาก นอนติดเตียง ลุกเดินต้องมีคนพยุง” — ผู้ดูแลท่านหนึ่ง (สรุปแบบไม่ระบุตัวตน)

คำตอบสั้นที่สุดคือ ไม่ใช่ทุกคนจะมีไข้ และไข้หลังคีโมไม่ใช่สิ่งที่ควรรอดูจนเช้า
ถ้าวัดได้ 38.0°C ขึ้นไป ให้ติดต่อทีมรักษาหรือไปโรงพยาบาลก่อน แล้วค่อยกลับมาอ่านส่วนที่เหลือ
ส่วนความอ่อนแรงจนต้องพยุงเดิน เป็นข้อมูลสำคัญที่แพทย์ต้องรู้ก่อนให้รอบถัดไป — ไม่ใช่ความผิดของใคร และไม่จำเป็นต้องเทียบกับผู้ป่วยคนอื่น

1. ทำไมไข้หลังคีโมจึงเป็นเหตุฉุกเฉิน

คำตอบตรง: คีโมทำลายเซลล์ที่แบ่งตัวเร็ว รวมถึงเซลล์ต้นกำเนิดในไขกระดูกที่สร้างนิวโทรฟิล — เม็ดเลือดขาวด่านแรกที่จับกินแบคทีเรีย
เมื่อนิวโทรฟิลต่ำ ร่างกายสร้างหนอง บวม หรือแดงได้น้อย ไข้จึงอาจเป็นสัญญาณเดียวของการติดเชื้อที่ลุกลามเข้ากระแสเลือดได้ภายในไม่กี่ชั่วโมง
(Freifeld AG, IDSA 2011)

นิวโทรฟิลและค่า ANC

  • ค่านิวโทรฟิลสัมบูรณ์ (ANC) ปกติของผู้ใหญ่ราว 1,500–8,000 เซลล์/µL
  • เกณฑ์ของภาวะไข้ร่วมกับเม็ดเลือดขาวต่ำ (febrile neutropenia): ANC ต่ำกว่า 500 เซลล์/µL หรือคาดว่าจะลดต่ำกว่า 500 ภายใน 48 ชั่วโมง
  • ANC ต่ำกว่า 100 เซลล์/µL และคาดว่าจะต่ำนานเกิน 7 วัน ถือเป็นกลุ่มเสี่ยงสูงตามแนวทาง IDSA

นิยามไข้: 38.3°C กับ 38.0°C ต่างกันอย่างไร

  • นิยามตามแนวทาง IDSA/ASCO: อุณหภูมิทางปาก ≥38.3°C ครั้งเดียว หรือ ≥38.0°C ต่อเนื่องนาน 1 ชั่วโมง — ใช้เป็นเกณฑ์ของแพทย์ในการวินิจฉัย
    (Taplitz RA, ASCO/IDSA 2018)
  • คำแนะนำสำหรับผู้ป่วยและผู้ดูแล: หน่วยมะเร็งหลายแห่งในไทย แนวทางผู้ป่วยของ ESMO และ CDC ใช้เกณฑ์ที่ปลอดภัยกว่า คือ ≥38.0°C ครั้งเดียว = ติดต่อทีมหรือไปโรงพยาบาลทันที ไม่ต้องรอให้ครบ 1 ชั่วโมง

ถ้าได้ 37.5–37.9°C ต้องทำอย่างไร

ช่วง 37.5–37.9°C ยังไม่ใช่นิยามไข้มาตรฐาน ของภาวะนี้ (บางข้อความที่แชร์กันว่า “37.5°C นานเกิน 1 ชั่วโมงคือฉุกเฉิน” ไม่ตรงกับแนวทางสากล)
ให้วัดซ้ำใน 30–60 นาที และโทรปรึกษาสายด่วนของหน่วยเคมีบำบัดระหว่างนั้น ถ้าวัดซ้ำได้ 38.0°C ขึ้นไป ให้ไปโรงพยาบาลทันที

อาการเตือนที่ต้องไปทันทีแม้ไม่มีไข้

  • หนาวสั่น สั่นสะท้าน หรือรู้สึก “แย่มาก” แบบไม่เคยเป็น
  • สับสน ซึม ง่วงผิดปกติ
  • หายใจเร็ว เหนื่อยหอบ
  • หน้ามืดเวลาลุกยืน ความดันต่ำ ตัวเย็น เหงื่อเย็น
  • อุณหภูมิต่ำกว่า 36°C — ผู้สูงอายุและผู้ที่ได้ยาสเตียรอยด์ (เช่น dexamethasone ก่อนคีโม) อาจไม่มีไข้แม้ติดเชื้อรุนแรง

ตัวเลขที่ทำให้แนวทางทั่วโลกเข้มงวด

ในการศึกษาผู้ป่วยมะเร็งผู้ใหญ่ที่นอนโรงพยาบาลด้วยภาวะนี้ในสหรัฐฯ 41,779 ราย อัตราเสียชีวิตในโรงพยาบาลรวม 9.5%
นอนโรงพยาบาลเฉลี่ย 11.5 วัน และความเสี่ยงสูงขึ้นมากเมื่อมีโรคร่วม
(Kuderer NM, Cancer 2006)
และในการศึกษาแบบติดตามไปข้างหน้า ทุก 1 ชั่วโมงที่ให้ยาปฏิชีวนะช้าลง ความเสี่ยงเสียชีวิตใน 28 วันเพิ่มขึ้นราว 18%
(Rosa RG, Antimicrob Agents Chemother 2014)

ตัวเลขจากผู้ป่วยที่นอนโรงพยาบาลแล้ว ไม่ใช่ความเสี่ยงของผู้ป่วยทุกคนที่มีไข้ — การไปเร็วและได้ยาเร็วคือสิ่งที่ลดความเสี่ยงได้มากที่สุด

ผังการตัดสินใจเมื่อผู้ป่วยตัวร้อน

37.5–37.9°C โดยไม่มีอาการเตือน → วัดซ้ำใน 30–60 นาที และโทรปรึกษาสายด่วน

2. ไข้วันไหนของรอบ บอกอะไรได้บ้าง — แต่ไม่ได้บอกว่าปลอดภัย

คำตอบตรง: ช่วงที่นิวโทรฟิลต่ำสุด (nadir) ของสูตรคีโมส่วนใหญ่อยู่ราววันที่ 7–14 หลังให้ยา (บางสูตรวันที่ 10–14 และสูตรรายสัปดาห์มีรูปแบบต่างออกไป)
แล้วค่อยฟื้นราววันที่ 15–21 ไข้ภายในไม่กี่ชั่วโมงหลังยาหมดจึงไม่ใช่จังหวะ nadir ตามปกติ — แต่ยังต้องประเมินด่วนเท่าเดิม
(NCI)

ไข้คืนเดียวกับวันให้ยา อาจเกิดจากอะไร

  • ปฏิกิริยาจากการให้ยา (infusion reaction) — หนาวสั่น ไข้ ผื่น แน่นหน้าอก มักเกิดระหว่างหรือไม่กี่ชั่วโมงหลังให้ยาบางกลุ่ม เช่น taxanes, platinum หรือแอนติบอดี
  • ไข้จากตัวยา (drug fever) — ยาบางชนิด เช่น gemcitabine, bleomycin และ cytarabine ทำให้มีไข้คล้ายไข้หวัดได้ภายใน 1–2 วัน
  • ไข้จากตัวโรคมะเร็ง (tumour fever) — พบได้ในมะเร็งบางชนิด แต่แพทย์จะวินิจฉัยได้หลังจากตัดการติดเชื้อแล้วเท่านั้น
  • การติดเชื้อที่พอร์ตหรือสายสวน — มักมีหนาวสั่นหลังล้างสายหรือให้ยาผ่านพอร์ต เป็นเหตุที่ต้องเพาะเชื้อจากสายด้วย

ทำไมไข้วันแรกก็อาจเป็นภาวะเม็ดเลือดขาวต่ำได้

ในรอบที่ 3–4 ขึ้นไป ไขกระดูกอาจฟื้นไม่เต็มจากรอบก่อน โดยเฉพาะผู้สูงอายุ ผู้ที่ผอมลงหรือกินได้น้อย และผู้ที่ได้คีโมถี่
ผู้ป่วยที่อ่อนแรงมากจึงอาจมีนิวโทรฟิลต่ำอยู่แล้วตั้งแต่วันให้ยา ถ้าไม่ได้ตรวจเลือดวันนั้นหรือผลก้ำกึ่ง ไม่มีใครรู้ค่า ANC จนกว่าจะเจาะเลือดใหม่ —
นี่คือเหตุผลที่เวลาของไข้ไม่ได้ทำให้ปลอดภัย

ตารางเวลาไข้ในแต่ละช่วงของรอบคีโม (รอบ 21 วัน)

ช่วงของรอบเม็ดเลือดขาวมักเป็นอย่างไรไข้อาจหมายถึงสิ่งที่ผู้ดูแลต้องทำ
วันที่ 0–1 (ไม่กี่ชั่วโมงหลังยาหมด)มักยังไม่ลดจากยารอบนี้ แต่อาจต่ำค้างจากรอบก่อนปฏิกิริยาจากการให้ยา ไข้จากตัวยา ติดเชื้อที่พอร์ตหรือสาย ไข้จากตัวโรค≥38.0°C หรือหนาวสั่น → โทรสายด่วน / ไปโรงพยาบาลทันที
วันที่ 2–6เริ่มลดลงติดเชื้อทางเดินหายใจ ทางเดินปัสสาวะ ลำไส้ หรือสาย ไข้จากตัวยาบางชนิด≥38.0°C → โทร / ไปทันที
วันที่ 7–14 (nadir)ต่ำสุด — ความเสี่ยงติดเชื้อสูงที่สุดภาวะไข้ร่วมกับเม็ดเลือดขาวต่ำจนกว่าจะพิสูจน์ได้ว่าไม่ใช่≥38.0°C → ไปโรงพยาบาลทันที ยาปฏิชีวนะภายใน 60 นาที
วันที่ 15–21 (ฟื้นตัว)ค่อย ๆ สูงขึ้น (บางคนฟื้นช้า)ติดเชื้อทั่วไป หรือเม็ดเลือดยังฟื้นไม่เต็ม≥38.0°C → โทร / ไปทันที
รอบที่ 3–4 ขึ้นไป (ผลสะสม)อาจฟื้นช้าลงทุกรอบเม็ดเลือดขาวต่ำได้แม้ในวันที่ไม่ใช่ nadir≥38.0°C → โทร / ไปทันที และแจ้งแพทย์เรื่องความอ่อนแรงก่อนรอบถัดไป

สรุปจาก IDSA 2011, ESMO 2016 และ NCI — ช่วงวันจริงขึ้นกับสูตรยาแต่ละสูตร ให้ถามทีมรักษาว่าสูตรของผู้ป่วยมี nadir วันไหน

3. ขั้นตอนสำหรับผู้ดูแล เมื่อผู้ป่วยตัวร้อนหลังคีโม

คำตอบตรง: วัดให้แน่ จดไว้ แล้วติดต่อทีมหรือไปโรงพยาบาลทันทีเมื่อ ≥38.0°C — อย่ารอเช้า อย่ารอให้ไข้ลงเอง

  1. วัดไข้ด้วยปรอทดิจิทัล ทางปาก หู หรือรักแร้ — ห้ามวัดทางทวารหนัก ห้ามเหน็บยา และห้ามสวนทวารระหว่างคีโม เพราะเสี่ยงแผลและเชื้อเข้ากระแสเลือด ค่าทางรักแร้มักต่ำกว่าทางปากเล็กน้อย ถ้ารักแร้ได้ 37.5°C ขึ้นไปให้วัดซ้ำทางปากหรือหู
  2. จดเวลาและตัวเลขทุกครั้ง พร้อมอาการร่วม เช่น หนาวสั่น ไอ ปัสสาวะแสบ ท้องเสีย แผลในปาก พอร์ตแดง
  3. ถ้า ≥38.0°C: โทรสายด่วน 24 ชั่วโมงของหน่วยเคมีบำบัดถ้ามี ถ้าไม่มีหรือติดต่อไม่ได้ ให้ไปห้องฉุกเฉินทันที
  4. โทร 1669 ถ้าผู้ป่วยหมดสติหรือปลุกไม่ตื่น หายใจลำบาก ลุกไม่ได้หรือทรุด ความดันต่ำหรือเป็นลม
  5. บอกเจ้าหน้าที่ด้วยประโยคสำคัญ: “ผู้ป่วยกำลังรับเคมีบำบัด ให้ยาครั้งล่าสุดวันที่ … มีไข้ … องศา สงสัยเม็ดเลือดขาวต่ำ” — ประโยคนี้ช่วยให้ถูกคัดกรองเป็นเคสเร่งด่วน
  6. นำติดตัว: บัตรหรือสมุดเคมีบำบัด ชื่อสูตรยา วันที่ให้รอบล่าสุด รายการยาทั้งหมด ผลเลือด CBC ล่าสุด และบัตรสิทธิการรักษา
  7. ระหว่างรอหรือระหว่างทาง: ให้จิบน้ำทีละน้อย ใส่เสื้อผ้าบาง เช็ดตัวด้วยน้ำอุ่นหมาด ๆ — ไม่ใช้น้ำแข็ง ไม่ถูแอลกอฮอล์
  8. ยาลดไข้: อย่าให้ก่อนวัดไข้และโทรหรือตัดสินใจไปโรงพยาบาลแล้ว เพราะอาจกลบไข้ ห้ามใช้ยากลุ่ม NSAIDs และ aspirin ถ้าทีมสั่ง paracetamol ไว้ให้ทำตามนั้นและบอกเวลาที่กิน — แต่ห้ามใช้เป็นเหตุผลให้อยู่บ้าน

ทำไมไม่ควรรีบให้ยาลดไข้ก่อน

  • ยาลดไข้ทำให้ตัวเลขลดลงชั่วคราว ผู้ดูแลอาจคิดว่าดีขึ้นแล้วรอจนเช้า ขณะที่การติดเชื้อยังลุกลาม
  • ยากลุ่ม NSAIDs (เช่น ibuprofen, naproxen) และ aspirin เพิ่มความเสี่ยงเลือดออกเมื่อเกล็ดเลือดต่ำ ระคายกระเพาะ และกระทบไตเมื่อขาดน้ำ
  • ถ้าทีมรักษาให้คำแนะนำเรื่อง paracetamol ไว้แล้ว ให้ทำตามทีม — แต่ไข้ ≥38.0°C ยังต้องไปโรงพยาบาลเหมือนเดิม
ผู้ดูแลหลายคนกลัวว่า “ไปแล้วจะเสียเวลาหมอ” — การไปตรวจแล้วพบว่าไม่ใช่การติดเชื้อ ถือเป็นผลลัพธ์ที่ดี ไม่ใช่การไปผิด

ผู้ป่วยมีสัญญาณเตือนระหว่างการรักษามะเร็งระดับไหน?

วิเคราะห์ระดับความรุนแรงและรับคำแนะนำเฉพาะบุคคลจาก Advisory team ของเรา

ถ้าผู้ป่วยมีไข้ ≥38.0°C อยู่ตอนนี้ ให้ไปโรงพยาบาลก่อน — ไม่ต้องทำแบบประเมินก่อน
คลิกทำแบบประเมินสัญญาณระหว่างการรักษามะเร็ง (ฟรี)

4. ไปถึงโรงพยาบาลแล้ว จะเกิดอะไรขึ้น

คำตอบตรง: แนวทาง ESMO, ASCO/IDSA และ NICE ให้ถือว่าไข้ในผู้ป่วยเม็ดเลือดขาวต่ำเป็นเหตุฉุกเฉินทางการแพทย์
และเริ่มยาปฏิชีวนะออกฤทธิ์กว้างทางหลอดเลือดภายใน 60 นาทีนับจากมาถึง โดยไม่ต้องรอผลเลือด
(Klastersky J, ESMO 2016;
NICE CG151)

การตรวจที่มักทำ

  • วัดสัญญาณชีพ ความดัน ชีพจร อัตราการหายใจ ออกซิเจน และประเมินภาวะติดเชื้อในกระแสเลือด (sepsis)
  • เจาะเลือด CBC ดูค่า ANC เกล็ดเลือด ฮีโมโกลบิน พร้อมการทำงานของไต ตับ และเกลือแร่
  • เพาะเชื้อจากเลือดอย่างน้อย 2 ชุด — จากหลอดเลือดส่วนปลาย และจากพอร์ตหรือสายสวนแต่ละช่อง
  • ตรวจปัสสาวะ และเอกซเรย์ปอดเมื่อมีไอ เหนื่อย หรือเสมหะ

คะแนน MASCC: แพทย์ใช้ตัดสินว่าต้องนอนโรงพยาบาลหรือไม่

คะแนน MASCC (เต็ม 26) ประเมินจากความรุนแรงของอาการ ความดัน โรคปอดเรื้อรัง ชนิดมะเร็ง ภาวะขาดน้ำ การอยู่นอกโรงพยาบาลตอนเริ่มไข้ และอายุต่ำกว่า 60 ปี
คะแนน ≥21 = ความเสี่ยงต่ำ ในการศึกษาต้นแบบ คะแนนนี้ทำนายว่าจะไม่มีภาวะแทรกซ้อนรุนแรงได้ถูกต้องราว 91%
(Klastersky J, J Clin Oncol 2000)
ผู้ป่วยกลุ่มนี้บางรายอาจกินยาปฏิชีวนะที่บ้านได้ แต่เป็นการตัดสินใจของแพทย์หลังตรวจแล้วเท่านั้น

ตารางเปรียบเทียบเส้นทางการดูแล: นอนโรงพยาบาล vs ยากินที่บ้าน vs ยากระตุ้นเม็ดเลือดขาว vs ดูแลที่บ้าน

เส้นทางการดูแลเป้าหมายใครตัดสินใจใช้เมื่อไร / กับใครบทบาทของผู้ดูแล
นอนโรงพยาบาล + ยาปฏิชีวนะออกฤทธิ์กว้างทางหลอดเลือด (เช่น piperacillin–tazobactam, cefepime หรือ meropenem)คุมการติดเชื้อที่อาจลุกลามเข้ากระแสเลือดให้เร็วที่สุดแพทย์ห้องฉุกเฉินร่วมกับแพทย์มะเร็งกลุ่มเสี่ยงสูง: MASCC ต่ำกว่า 21 ความดันต่ำ ปอดอักเสบ ปวดท้องใหม่ สับสน คาดว่า ANC จะต่ำกว่า 100 นานเกิน 7 วัน หรือมีโรคร่วมมากพาไปเร็ว เตรียมข้อมูลคีโม และรายงานอาการใหม่ระหว่างนอนโรงพยาบาล
ยาปฏิชีวนะชนิดกินแบบผู้ป่วยนอก (เช่น amoxicillin–clavulanate ร่วมกับ ciprofloxacin)รักษาที่บ้านอย่างปลอดภัยในผู้ที่ความเสี่ยงต่ำแพทย์มะเร็งหลังตรวจและสังเกตอาการที่โรงพยาบาลMASCC ≥21 อาการคงที่ กินยาได้ มีผู้ดูแลตลอด เดินทางถึงโรงพยาบาลได้ภายในราว 1 ชั่วโมงวัดไข้ตามนัด ให้ยาตรงเวลา กลับทันทีถ้าไข้ไม่ลง อาเจียนยา หรือมีอาการเตือน
ยากระตุ้นเม็ดเลือดขาว G-CSF (pegfilgrastim / filgrastim) เพื่อป้องกันในรอบถัดไปลดความลึกและระยะเวลาของช่วงเม็ดเลือดขาวต่ำ ลดโอกาสเกิดไข้ซ้ำแพทย์มะเร็ง ตามสูตรยาและประวัติสูตรที่มีความเสี่ยงไข้ร่วมกับเม็ดเลือดขาวต่ำ ≥20% หรือเคยเกิดภาวะนี้แล้ว ฉีดหลังคีโม 24–72 ชั่วโมงถามแพทย์ก่อนรอบถัดไป แจ้งอาการปวดกระดูกหลังฉีด
เลื่อนรอบหรือลดขนาดคีโมให้ไขกระดูกและร่างกายฟื้นพอรับยารอบต่อไปแพทย์มะเร็ง ร่วมกับผู้ป่วยและครอบครัวหลังไข้ร่วมกับเม็ดเลือดขาวต่ำ ผลเลือดยังไม่ฟื้น หรือผู้ป่วยอ่อนแรงจนติดเตียงเล่าระดับการช่วยเหลือตัวเองตามจริง อย่าปิดบังความอ่อนแรง
ดูแลประคับประคองที่บ้าน (ป้องกันการติดเชื้อ น้ำ โปรตีน ขยับร่างกาย)ลดความเสี่ยงการติดเชื้อ ลดอ่อนเพลีย ป้องกันแผลกดทับและการล้มผู้ดูแลทำเองได้ ตามคำแนะนำของทีมทุกคน ตลอดรอบคีโม — ไม่ใช่ทางเลือกแทนการไปโรงพยาบาลเมื่อมีไข้ล้างมือ อาหารปรุงสุก พลิกตัวทุก 2 ชั่วโมง ชวนขยับทีละน้อย
ไม่ควรทำ: กินยาลดไข้แล้วรอดูที่บ้านไม่มี — ทำให้ไข้ถูกกลบและรักษาช้าไม่มีแนวทางใดแนะนำไม่ใช้เมื่อไข้ ≥38.0°Cโทรสายด่วนหรือไปโรงพยาบาลแทน

สรุปจาก IDSA 2011,
ASCO/IDSA 2018 และ
ASCO growth factor 2015 — ชนิดยาและขนาดยาจริงขึ้นกับการประเมินของแพทย์

5. ทำไมผู้ป่วยบางคนอ่อนแรงกว่าคนอื่นมาก

คำตอบตรง: ความอ่อนแรงหลังคีโมมีหลายสาเหตุซ้อนกัน และอาการเหนื่อยล้าจากมะเร็ง (cancer-related fatigue) พบในผู้ป่วยส่วนใหญ่ระหว่างคีโม
แต่การนอนติดเตียงหรือต้องพยุงเดินไม่ใช่เรื่องที่ควรทนเงียบ — ต้องแจ้งแพทย์ก่อนรอบถัดไป
(Mustian KM, JAMA Oncol 2017)

สาเหตุที่ทำให้แต่ละคนต่างกัน

  • สูตรยาและความเข้มของขนาดยา — ผู้ป่วยที่ดูแข็งแรงอาจได้สูตรเบากว่า หรือเป็นมะเร็งคนละชนิด
  • ผลสะสมต่อไขกระดูกในรอบที่ 4 — เม็ดเลือดทุกชนิดฟื้นช้าลงเรื่อย ๆ
  • ภาวะซีด — ฮีโมโกลบินต่ำทำให้เหนื่อยง่าย ใจสั่น หน้ามืด
  • กินและดื่มได้น้อย — ขาดน้ำ ขาดพลังงานและโปรตีน
  • เกลือแร่ผิดปกติ — โซเดียมหรือโพแทสเซียมต่ำ แคลเซียมสูง (ทำให้ซึม สับสน ท้องผูก กระหายน้ำ)
  • การติดเชื้อ — ความอ่อนแรงที่แย่ลงเร็วอาจมาก่อนไข้
  • อาการทรุดหลังหยุดสเตียรอยด์ — ยาสเตียรอยด์ที่ให้ก่อนคีโมทำให้มีแรงช่วงแรก แล้วอ่อนเพลียมากราววันที่ 2–4 เมื่อยาหมดฤทธิ์
  • กล้ามเนื้อลีบจากการนอนนาน (sarcopenia) — ยิ่งนอนมาก กล้ามเนื้อยิ่งลดเร็ว และยิ่งลุกยาก
  • นอนไม่หลับ ซึมเศร้า วิตกกังวล — ทำให้เหนื่อยล้ามากขึ้นได้จริง
  • ตัวโรคเอง — ขนาดหรือการลุกลามของมะเร็งมีผลต่อพลังงานและความอยากอาหาร

เมื่อไรความอ่อนแรงเองกลายเป็นสัญญาณอันตราย

แพทย์มะเร็งใช้ระดับ ECOG (0–4) บอกสมรรถภาพร่างกาย ECOG 3 คือช่วยเหลือตัวเองได้จำกัด อยู่บนเตียงหรือเก้าอี้มากกว่าครึ่งของเวลาตื่น
ECOG 4 คือนอนติดเตียงทั้งวัน ถ้าผู้ป่วยอยู่ระดับนี้ ต้องแจ้งแพทย์ก่อนรอบถัดไป เพื่อให้ตรวจ CBC เกลือแร่ การทำงานของไตและตับ
และพิจารณาปรับขนาดหรือตารางยา

  • อ่อนแรงลงอย่างรวดเร็วภายในไม่กี่ชั่วโมงถึง 1–2 วัน
  • สับสนใหม่ พูดช้า ซึมผิดปกติ
  • ดื่มน้ำไม่ได้ หรือกินอะไรไม่ได้เลยเกิน 24 ชั่วโมง
  • ปัสสาวะน้อยมาก หรือไม่ปัสสาวะ 8–12 ชั่วโมง
ถ้ามีข้อใดข้างบน → ไปโรงพยาบาลทันที แม้ไม่มีไข้

ไม่ต้องเปรียบเทียบกับผู้ป่วยคนอื่น

ผู้ป่วยที่เดินได้ในห้องรอให้ยาอาจเพิ่งเริ่มรอบแรก ได้สูตรคนละแบบ หรือมีโรคร่วมน้อยกว่า การที่คนรักอ่อนแรงกว่าไม่ได้แปลว่าดูแลผิด
และไม่ได้แปลว่าการรักษาล้มเหลวเสมอไป — แต่เป็นข้อมูลที่ทีมรักษาต้องใช้ในการปรับแผน

6. ป้องกันไข้ในรอบถัดไป

คำตอบตรง: สองทางหลักคือ ถามแพทย์เรื่องยากระตุ้นเม็ดเลือดขาวหรือการปรับขนาดยา และลดโอกาสรับเชื้อที่บ้าน
แนวทาง ASCO แนะนำ G-CSF แบบป้องกันเมื่อความเสี่ยงไข้ร่วมกับเม็ดเลือดขาวต่ำของสูตรยาราว 20% ขึ้นไป หรือหลังเคยเกิดภาวะนี้
(Smith TJ, J Clin Oncol 2015)

ยากระตุ้นเม็ดเลือดขาว (G-CSF)

  • pegfilgrastim (ฉีดครั้งเดียวต่อรอบ) หรือ filgrastim (ฉีดทุกวันหลายวัน) กระตุ้นไขกระดูกให้สร้างนิวโทรฟิลเร็วขึ้น
  • มักฉีดหลังคีโม 24–72 ชั่วโมง ไม่ฉีดวันเดียวกับคีโม
  • ผลข้างเคียงที่พบบ่อยคือปวดกระดูกหรือปวดหลัง — แจ้งทีมได้ ส่วนการเลือกยาแก้ปวดให้ถามทีม เพราะต้องเลี่ยง NSAIDs ถ้าเกล็ดเลือดต่ำ
  • แพทย์อาจเลือกเลื่อนรอบหรือลดขนาดยาแทนหรือร่วมกัน ขึ้นกับเป้าหมายการรักษา

ป้องกันการติดเชื้อที่บ้าน

  • ล้างมือด้วยสบู่อย่างน้อย 20 วินาที ก่อนเตรียมอาหาร ก่อนสัมผัสผู้ป่วยหรือพอร์ต หลังเข้าห้องน้ำ — ใช้เจลแอลกอฮอล์เมื่อไม่มีน้ำ
  • อาหารปรุงสุกใหม่ เนื้อ ไข่ อาหารทะเลสุกทั่วถึง เลี่ยงของดิบ ยำ ไข่ลวก และนมหรือชีสที่ไม่ผ่านการพาสเจอร์ไรซ์ ล้างผักผลไม้ให้สะอาด
  • เลี่ยงคนป่วยและที่แออัด โดยเฉพาะวันที่ 7–14 ผู้ที่ไอ เป็นหวัด หรือท้องเสียควรงดเยี่ยม ใส่หน้ากากเมื่อต้องไปโรงพยาบาล
  • ดูแลช่องปาก แปรงฟันด้วยแปรงขนนุ่มหลังอาหาร บ้วนปากด้วยน้ำเกลือหรือโซดาไบคาร์บอเนตอ่อน ๆ
  • ดูแลพอร์ตหรือสาย PICC ให้แห้งสะอาด ตามนัดล้างสาย และสังเกตรอยแดง บวม หนองทุกวัน
  • วัคซีน ไข้หวัดใหญ่และโควิดชนิดเชื้อตายตามที่ทีมแนะนำ ผู้ป่วยต้องเลี่ยงวัคซีนเชื้อเป็น คนในบ้านควรฉีดวัคซีนไข้หวัดใหญ่
  • สัตว์เลี้ยง ให้คนอื่นเก็บกระบะทรายแมว กรงนก หรือตู้ปลา ถ้าจำเป็นต้องทำเองให้ใส่ถุงมือและล้างมือ

อ้างอิงแนวปฏิบัติจาก CDC — Preventing Infections in Cancer Patients และ NCI — Infection and Neutropenia during Cancer Treatment

7. ดูแลผู้ป่วยที่นอนติดเตียงหลังคีโม

คำตอบตรง: การขยับร่างกายทีละน้อยตามที่ไหวคือ “ยา” ที่มีหลักฐานดีที่สุดสำหรับอาการเหนื่อยล้าจากมะเร็ง ในการวิเคราะห์อภิมาน 113 การศึกษา (11,525 คน)
การออกกำลังกายลดอาการเหนื่อยล้าได้ (ขนาดผล 0.30) ดีกว่ายา (0.09)
(Mustian KM 2017;
Cramp F, Cochrane 2012)
— แต่ต้องปรับตามวันที่เม็ดเลือดต่ำและแรงของผู้ป่วย

ป้องกันแผลกดทับ

  • พลิกตัวทุก 2 ชั่วโมง สลับนอนหงาย ตะแคงซ้าย ตะแคงขวา ใช้หมอนรองระหว่างเข่าและใต้น่องให้ส้นเท้าลอย
  • ตรวจผิวบริเวณก้นกบ สะโพก ส้นเท้า ข้อศอก ทุกวัน ถ้าเป็นรอยแดงที่กดแล้วไม่จาง ให้แจ้งพยาบาล
  • ให้ผิวแห้งสะอาด ทาโลชั่นบาง ๆ เปลี่ยนผ้าที่เปียกทันที

ขยับร่างกายทีละน้อย

  • บนเตียง: กระดกข้อเท้าขึ้นลง 10 ครั้งทุกชั่วโมงที่ตื่น งอเหยียดเข่า เกร็งต้นขาค้าง 5 วินาที
  • นั่งห้อยขาข้างเตียง 5–10 นาที วันละหลายครั้ง ก่อนลุกยืน
  • เดินสั้น ๆ โดยมีคนพยุงหรือใช้ที่ช่วยเดิน 5–10 นาที วันละ 2–3 ครั้ง เพิ่มทีละน้อยตามแรง
  • งดออกกำลังกายวันที่มีไข้ หน้ามืด เจ็บหน้าอก หรือเกล็ดเลือดต่ำมากตามที่ทีมเตือน และเลี่ยงยิมหรือสระสาธารณะช่วงวันที่ 7–14

น้ำและโปรตีน

  • ดื่มน้ำราว 8–10 แก้วต่อวัน ถ้าแพทย์ไม่ได้จำกัดน้ำ จิบทีละน้อยบ่อย ๆ
  • โปรตีน 1.0–1.5 กรัม/กิโลกรัม/วัน ตามแนวทาง ESPEN เช่น ไข่สุก ปลา เต้าหู้ นมพาสเจอร์ไรซ์ แบ่งเป็นมื้อเล็ก 5–6 มื้อต่อวัน
    (Arends J, ESPEN 2017)

ป้องกันการล้มและเฝ้าระวังลิ่มเลือด

  • ลุกช้า ๆ นั่งก่อนยืน เปิดไฟกลางคืน ใช้รองเท้ากันลื่น วางกระโถนหรือเก้าอี้ถ่ายข้างเตียง
  • ผู้ป่วยมะเร็งที่ได้คีโมและนอนนานเสี่ยงลิ่มเลือดสูงขึ้น — ขาบวมข้างเดียว ปวดน่อง หรือเหนื่อยหอบ เจ็บหน้าอกทันที ให้ไปห้องฉุกเฉิน

ผู้ดูแลก็ต้องพัก

  • แบ่งเวรกับคนในครอบครัว เพื่อให้ได้นอนอย่างน้อย 1 ช่วงยาวต่อคืน
  • ถามโรงพยาบาลเรื่องพยาบาลเยี่ยมบ้าน นักสังคมสงเคราะห์ หรือทีมดูแลแบบประคับประคอง
  • ถ้าเครียดจนนอนไม่ได้หรือหมดแรงใจ โทรสายด่วนสุขภาพจิต 1323 ได้ตลอด 24 ชั่วโมง

กลไกทางวิทยาศาสตร์ (สังเคราะห์โดยผู้เขียน)

สังเคราะห์โดย
:
นิวโทรฟิลมีอายุในกระแสเลือดเพียงราว 6–12 ชั่วโมง ร่างกายจึงต้องพึ่งไขกระดูกสร้างใหม่ตลอดเวลา ยาเคมีบำบัดส่วนใหญ่ทำลายเซลล์ตั้งต้นที่แบ่งตัวเร็วในไขกระดูก
เซลล์ที่โตเต็มที่แล้วยังหมุนเวียนต่อได้อีกไม่กี่วัน ค่า ANC จึงลดลงช้า ๆ จนต่ำสุดราววันที่ 7–14 แล้วฟื้นเมื่อเซลล์ตั้งต้นกลับมาแบ่งตัว
ขณะเดียวกันคีโมทำลายเยื่อบุปากและลำไส้ (mucositis) ทำให้แบคทีเรียประจำถิ่นผ่านเข้ากระแสเลือดได้ และพอร์ตหรือสายสวนเป็นทางเข้าของเชื้อบนผิวหนัง
เมื่อไม่มีนิวโทรฟิล การอักเสบเฉพาะที่ เช่น หนอง บวม แดง แทบไม่เกิด แต่ไซโตไคน์อย่าง IL-1, IL-6 และ TNF-α ยังสั่งศูนย์ควบคุมอุณหภูมิในสมองให้เกิดไข้ได้
ไข้จึงเป็นสัญญาณที่เหลืออยู่ไม่กี่อย่าง การให้ยาปฏิชีวนะเร็วจึงตัดวงจรก่อนเข้าสู่ภาวะช็อกจากการติดเชื้อ
ส่วนยา G-CSF จับกับตัวรับบนเซลล์ตั้งต้นของนิวโทรฟิล เร่งการแบ่งตัวและการปล่อยเซลล์ออกจากไขกระดูก ทำให้ช่วง ANC ต่ำสั้นลง
ความอ่อนแรงสะสมเกิดจากไซโตไคน์อักเสบกลุ่มเดียวกัน ภาวะซีด การสลายกล้ามเนื้อจากการนอนนาน และการทำงานของไมโทคอนเดรียในกล้ามเนื้อที่ลดลง — ซึ่งการขยับร่างกายสม่ำเสมอช่วยฟื้นได้บางส่วน

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

ผู้ป่วยคีโมทุกคนต้องมีไข้ไหม?

ไม่ใช่ทุกคน ผู้ป่วยส่วนใหญ่ผ่านคีโมได้โดยไม่มีไข้ ความเสี่ยงขึ้นกับสูตรยา ขนาดยา อายุ โรคร่วม และจำนวนเม็ดเลือดก่อนเริ่มรอบ แนวทาง ASCO ถือว่าสูตรที่มีโอกาสเกิดไข้ร่วมกับเม็ดเลือดขาวต่ำตั้งแต่ราว 20% ขึ้นไปเป็นสูตรเสี่ยงสูง แต่ไข้หลังคีโมไม่ใช่เรื่องปกติที่ควรรอดู เพราะอาจเป็นสัญญาณเดียวของการติดเชื้อในขณะที่ภูมิคุ้มกันต่ำ ถ้าวัดได้ 38.0°C ขึ้นไป ให้ติดต่อทีมรักษาหรือไปโรงพยาบาลทันที

มีไข้คืนเดียวกับวันที่ให้คีโม เป็นช่วงเม็ดเลือดขาวต่ำสุดหรือเปล่า?

โดยทั่วไปไม่ใช่ ช่วงเม็ดเลือดขาวต่ำสุด (nadir) ของสูตรส่วนใหญ่อยู่ราววันที่ 7–14 หลังให้ยา ไข้ภายในไม่กี่ชั่วโมงหลังให้ยาจึงอาจมาจากปฏิกิริยาต่อการให้ยา ไข้จากตัวยาบางชนิด เช่น gemcitabine, bleomycin หรือ cytarabine ไข้จากตัวโรคมะเร็ง หรือการติดเชื้อที่พอร์ตหรือสายให้ยา และผู้ป่วยที่อ่อนแรงมากหรือเม็ดเลือดยังฟื้นไม่เต็มจากรอบก่อน อาจมีเม็ดเลือดขาวต่ำอยู่แล้ว เวลาที่เกิดไข้จึงไม่ได้ทำให้ปลอดภัย ต้องโทรหาทีมรักษาหรือไปโรงพยาบาลทันทีเช่นกัน

วัดไข้ได้ 37.8°C ควรไปโรงพยาบาลเลยหรือรอดูก่อน?

37.8°C ยังไม่ถึงเกณฑ์ไข้มาตรฐานของภาวะไข้ร่วมกับเม็ดเลือดขาวต่ำ ให้วัดซ้ำภายใน 30–60 นาที และโทรปรึกษาสายด่วนของหน่วยเคมีบำบัดระหว่างนั้น ถ้าวัดซ้ำได้ 38.0°C ขึ้นไปให้ไปโรงพยาบาลทันที แต่ถ้ามีอาการเตือนแม้ไม่มีไข้ เช่น หนาวสั่น รู้สึกแย่มาก สับสนหรือซึม หายใจเร็ว หน้ามืดเมื่อลุกยืน ตัวเย็นเหงื่อเย็น หรืออุณหภูมิต่ำกว่า 36°C ให้ไปทันทีโดยไม่ต้องรอตัวเลข เพราะผู้สูงอายุและผู้ที่ได้ยาสเตียรอยด์อาจไม่มีไข้สูงแม้ติดเชื้อรุนแรง

ให้ยาพาราเซตามอลลดไข้ก่อนได้ไหม?

อย่าให้ยาลดไข้ก่อนที่จะวัดไข้และโทรหาทีมรักษาหรือตัดสินใจไปโรงพยาบาลแล้ว เพราะยาลดไข้อาจกลบไข้และทำให้ไปรักษาช้า ห้ามใช้ยากลุ่ม NSAIDs เช่น ibuprofen และห้ามใช้ aspirin เพราะเพิ่มความเสี่ยงเลือดออกเมื่อเกล็ดเลือดต่ำ กระทบไต และกลบไข้ ถ้าทีมรักษาสั่ง paracetamol ไว้ให้ทำตามนั้นและบอกเจ้าหน้าที่ว่ากินเวลาใด แต่ห้ามใช้การกินยาลดไข้เป็นเหตุผลให้อยู่บ้าน

ทำไมคนที่รักดูอ่อนแรงกว่าผู้ป่วยคนอื่นมาก?

เพราะผู้ป่วยแต่ละคนได้สูตรยา ขนาดยา และมีสภาพร่างกายต่างกัน ในรอบที่ 4 ผลกดไขกระดูกสะสมมากขึ้น ร่วมกับภาวะซีด อาการเหนื่อยล้าจากมะเร็ง กินและดื่มได้น้อย เกลือแร่ผิดปกติ เช่น โซเดียมหรือโพแทสเซียมต่ำ หรือแคลเซียมสูง การติดเชื้อ อาการทรุดหลังหยุดยาสเตียรอยด์ที่ให้ก่อนคีโม กล้ามเนื้อลีบจากการนอนนาน การนอนไม่หลับหรือซึมเศร้า และตัวโรคเอง ผู้ป่วยที่ดูแข็งแรงอาจได้สูตรเบากว่าหรือโรคต่างกัน จึงไม่ควรเปรียบเทียบ แต่ถ้าผู้ป่วยนอนติดเตียงหรือต้องพยุงเดิน ต้องแจ้งแพทย์ก่อนรอบถัดไปเสมอ

หลังคีโมผู้ป่วยนอนติดเตียง แรงจะกลับมาไหม และอะไรช่วยได้?

หลายคนแรงค่อย ๆ ดีขึ้นเมื่อเม็ดเลือดฟื้น แก้ภาวะขาดน้ำหรือเกลือแร่ผิดปกติ และปรับขนาดหรือตารางยาให้เหมาะขึ้น แต่ไม่มีใครรับประกันผลได้แน่นอน สิ่งที่มีหลักฐานช่วยคือการขยับร่างกายทีละน้อยตามที่ไหว การวิเคราะห์อภิมานของ Mustian ปี 2017 พบว่าการออกกำลังกายลดอาการเหนื่อยล้าจากมะเร็งได้ดีกว่ายา ร่วมกับการกินโปรตีนมื้อเล็กบ่อย ๆ ดื่มน้ำให้พอ พลิกตัวทุก 2 ชั่วโมง และป้องกันการล้ม ถ้าอ่อนแรงลงอย่างรวดเร็ว สับสนใหม่ ดื่มน้ำไม่ได้ หรือปัสสาวะน้อยมาก ให้ไปโรงพยาบาลทันที

ไปถึงโรงพยาบาลแล้ว แพทย์จะทำอะไรบ้าง?

ผู้ป่วยควรถูกคัดกรองเป็นเคสเร่งด่วน วัดสัญญาณชีพ เจาะเลือดตรวจความสมบูรณ์ของเม็ดเลือด (CBC) เพื่อดูค่านิวโทรฟิล (ANC) เพาะเชื้อจากเลือดอย่างน้อย 2 ชุด ทั้งจากหลอดเลือดส่วนปลายและจากพอร์ตหรือสายสวน ตรวจปัสสาวะ และเอกซเรย์ปอดเมื่อมีอาการทางเดินหายใจ แนวทาง ESMO, ASCO/IDSA และ NICE แนะนำให้เริ่มยาปฏิชีวนะทางหลอดเลือดภายใน 60 นาทีโดยไม่ต้องรอผลเลือด จากนั้นแพทย์ประเมินความเสี่ยง เช่น ด้วยคะแนน MASCC เพื่อตัดสินว่าต้องนอนโรงพยาบาลหรือกินยาปฏิชีวนะที่บ้านได้

จะป้องกันไข้ในรอบถัดไปอย่างไร?

ถามทีมรักษาว่าควรใช้ยากระตุ้นเม็ดเลือดขาว (G-CSF) เช่น pegfilgrastim หรือ filgrastim ในรอบถัดไปหรือไม่ แนวทาง ASCO แนะนำเมื่อสูตรยามีความเสี่ยงไข้ร่วมกับเม็ดเลือดขาวต่ำตั้งแต่ราว 20% ขึ้นไป หรือเคยเกิดภาวะนี้มาแล้ว แพทย์อาจพิจารณาเลื่อนหรือลดขนาดยาร่วมด้วย ที่บ้านให้ล้างมือด้วยสบู่อย่างน้อย 20 วินาที กินอาหารปรุงสุกใหม่ เลี่ยงของดิบและนมที่ไม่ผ่านการพาสเจอร์ไรซ์ เลี่ยงคนป่วยและที่แออัดช่วงวันที่ 7–14 แปรงฟันด้วยแปรงขนนุ่ม ดูแลแผลพอร์ตหรือสายให้สะอาด และฉีดวัคซีนไข้หวัดใหญ่หรือโควิดตามที่ทีมแนะนำ โดยผู้ป่วยต้องเลี่ยงวัคซีนเชื้อเป็น

E-E-A-T และการอ้างอิงวิชาการ

เรียบเรียงโดย (Asst. Prof. Dr. Norawit Raatpiboon) — สังเคราะห์จากแนวทาง IDSA / ASCO / ESMO / NICE และงานวิจัยบน PubMed

เกี่ยวกับผู้เขียน · Author Hub

ข้อจำกัดความรับผิดชอบทางการแพทย์ (Medical Disclaimer)

เนื้อหานี้ให้ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับไข้หลังเคมีบำบัด ภาวะไข้ร่วมกับเม็ดเลือดขาวต่ำ และการดูแลผู้ป่วยที่บ้าน —
ไม่ใช่การตรวจรักษา การวินิจฉัย หรือการสั่งยาเฉพาะบุคคล และไม่ใช้แทนคำแนะนำของทีมรักษามะเร็งของผู้ป่วย
ชื่อยาที่กล่าวถึงเป็นตัวอย่างตามแนวทางสากลเพื่อความเข้าใจ ห้ามซื้อยาปฏิชีวนะหรือยาฉีดกระตุ้นเม็ดเลือดขาวมาใช้เอง
ตัวเลขจากงานวิจัยเป็นค่าเฉลี่ยของกลุ่มผู้ป่วยเฉพาะ ไม่ได้ทำนายผลของผู้ป่วยรายใด
หากผู้ป่วยมีไข้ ≥38.0°C หนาวสั่น สับสน หายใจลำบาก หรือเป็นลม ให้ไปโรงพยาบาลหรือโทร 1669 ทันที