ก้อนที่ปอดหลังมะเร็งโพรงมดลูก: แยกก้อนใหม่จากการกระจาย อาหาร และการฟื้นหลังผ่าตัด

คำตอบสั้น

ก้อนในปอดหลังมะเร็งโพรงมดลูกอาจเป็นมะเร็งก้อนใหม่หรือก้อนกระจาย โพสต์แยกไม่ได้ ต้องดูชิ้นเนื้อ การตัดน้ำตาลหรือเว้นช่วงกินไม่ได้พิสูจน์ว่าระงับมะเร็งในคน ระหว่างรักษา หลักฐานอาหารเฉพาะยังบาง เดินและฝึกหายใจช่วยได้บางส่วนหลังผ่าตัดปอด ผมที่ขึ้นหลังคีโมไม่ใช่เครื่องยืนยันว่าโรคสงบ

เรื่องเล่าที่คำถามนี้มาจาก

มีสมาชิกท่านหนึ่งเล่าว่าเคยรักษามะเร็งโพรงมดลูก แล้วอีกช่วงหนึ่งมีการผ่าตัดก้อนที่ปอด และเคยมีน้ำคั่งในปอดร่วมกับภาวะหัวใจ ภายหลังปรับอาหาร ลดของหวานและแป้ง เว้นช่วงการกิน แล้วค่าความดัน ไขมัน และน้ำตาลอยู่ในเกณฑ์ที่ทีมของเธอใช้ หน้านี้ตอบกลไกที่ถามต่อจากเรื่องนั้น โดยไม่ถือว่าเรื่องของคนหนึ่งคนคือผลงานวิจัย และไม่ระบุตัวผู้เล่า

คำถามเรื่องการไปโรงพยาบาลคนเดียวและความถี่ของการตรวจติดตามอยู่คนละหน้า: ผู้รอดชีวิตที่ไปโรงพยาบาลคนเดียวและการติดตาม

1. ก้อนที่สองไม่เท่ากับมะเร็งก้อนใหม่โดยอัตโนมัติ

เมื่อคนหนึ่งมีมะเร็งมากกว่าหนึ่งก้อน ไม่ว่าจะในอวัยวะเดียวกันหรือคนละอวัยวะ อาจเป็นมะเร็งปฐมภูมิหลายตำแหน่ง งานทบทวนระบุว่าความถี่ที่รายงานอยู่ช่วง 2 ถึง 17 เปอร์เซ็นต์ เพราะนิยามของ SEER กับนิยามของ IACR และ IARC ไม่เหมือนกัน ช่วงตัวเลขนี้เป็นความถี่ของมะเร็งหลายก้อนในรายงานระบาดวิทยา ไม่ใช่อัตรารอดชีวิต (PMID 28761745)

งานย้อนหลัง 25 ปีที่ศูนย์มะเร็งศิริราช ในผู้ใหญ่ 109,054 รายที่มะเร็งก้อนแรกเป็นก้อนเนื้อตัน พบมะเร็งหลายตำแหน่ง 1,785 ราย หรือ 1.63 เปอร์เซ็นต์ งานนั้นใช้ช่วงห่างเกิน 2 เดือนเพื่อเรียกก้อนที่สองว่า metachronous มะเร็งมดลูกกับมะเร็งรังไข่มีความสัมพันธ์แบบ synchronous สูง ค่าความเสี่ยงสัมพัทธ์ 27.77 และเวลาเฉลี่ยจากมะเร็งมดลูกก้อนแรกไปถึงมะเร็งก้อนที่สองคือ 55 วัน ตัวเลขนี้ไม่ได้บอกว่าก้อนในปอดหลายปีให้หลังเป็นแบบที่พบบ่อยในชุดข้อมูลนั้น (PMID 34556087)

มีรายงานผู้ป่วยหนึ่งรายที่ตัดมดลูกเพราะมะเร็งเยื่อบุโพรงมดลูก แล้วเกือบ 20 ปีต่อมามีก้อนในปอด ทีมผ่าตัดคิดว่าเป็นมะเร็งปอดก้อนใหม่ แต่ผลพยาธิวิทยาสุดท้ายเป็นมะเร็งจากเยื่อบุโพรงมดลูก หนึ่งรายไม่ใช่อัตรา แต่บอกว่าประวัติมะเร็งมดลูกยังอยู่ในรายการแยกโรคของก้อนในปอด แม้เวลาจะผ่านไปนาน (PMID 33575026)

ตารางนี้แยกคำในทะเบียนออกจากคำตอบของห้องปฏิบัติการ ไม่ได้ใช้โพสต์มาตัดสินว่าก้อนของใครเป็นชนิดใด

2. ตัดน้ำตาลและเว้นช่วงกิน ไม่ได้เท่ากับระงับมะเร็งในคน

เซลล์มะเร็งจำนวนมากใช้ไกลโคไลซิสแม้มีออกซิเจน แบบที่เรียก Warburg น้ำตาลในจานอาหารกับน้ำตาลในเลือดของคนไม่ใช่สวิตช์เดียวกัน ร่างกายรักษา glucose ในเลือดไว้ การเอาของหวานออกจากจานจึงไม่ได้ทำให้ก้อนมะเร็งขาดน้ำตาลจนหยุดในคน

งานทบทวนเรื่อง intermittent fasting สรุปว่าผลในหนูยังขัดกัน และบางเงื่อนไขอาจเป็นผลเสีย ผลต่ออุบัติการณ์และการพยากรณ์โรคมะเร็งในคนยังไม่ทราบ เพราะยังไม่มีงานสุ่มที่มีคุณภาพพอ มีการศึกษาเบื้องต้นเรื่องการอดนานในผู้ป่วยบางราย แต่ผู้เขียนไม่แนะนำให้คนที่กำลังรักษามะเร็งทำนอกงานวิจัย การเว้นช่วงกินอาจถูกพูดถึงในผู้ใหญ่ที่ต้องการจัดการน้ำหนักเพื่อลดความเสี่ยงมะเร็ง แต่ยังไม่ทราบว่าตัวการอดเองเปลี่ยนวิถีโมเลกุลของมะเร็งหรือไม่ (PMID 34383300)

แนวทาง ASCO ระหว่างการรักษาในผู้ใหญ่แนะนำให้ออกกำลังกายแบบแอโรบิกและแรงต้านเมื่อการรักษามีเจตนาคุมโรค และอาจแนะนำการออกกำลังก่อนผ่าตัดปอด อาหาร neutropenic ไม่ได้ลดการติดเชื้อ หลักฐานของการจัดอาหารอย่างอื่นและการลดน้ำหนักระหว่างรักษายังจำกัดมาก (PMID 35576506)

แนวทาง American Cancer Society สำหรับผู้ที่ผ่านการรักษาระบุว่า งานห้องทดลองและงานสังเกตชี้ว่าอาหาร การขยับตัว และภาวะอ้วนอาจสัมพันธ์กับการกลับมาเป็นซ้ำและการรอดชีวิต นั่นเป็นคนละประโยคกับคำว่าการตัดน้ำตาลของคนหนึ่งคนระงับมะเร็งสองก้อน อัตรารอดชีวิตห้าปีรวมของมะเร็งทุกชนิดในสหรัฐที่แนวทางยกไว้คือ 68 เปอร์เซ็นต์ เป็นค่าผสม ไม่ใช่คำพยากรณ์ของมะเร็งมดลูกคู่กับก้อนที่ปอด (PMID 35294043)

ถ้าความดัน ไขมัน และน้ำตาลของคนหนึ่งคนเข้าเกณฑ์หลังเปลี่ยนอาหาร นั่นเป็นผลทางเมแทบอลิซึมที่ควรให้ทีมหัวใจและทีมมะเร็งตรวจซ้ำ ไม่ใช่หลักฐานว่าอาหารนั้นรักษามะเร็ง อาหารเสริมกันมะเร็งกลับมาเป็นอีกคำถามหนึ่ง อ่านต่อที่ อาหารเสริมช่วงโรคสงบ

3. สิ่งที่ทำต่อได้ และสิ่งที่หลักฐานไม่ได้ให้

แต่ละแถวแยกผลที่รายงานออกจากคำอธิบายที่เกินหลักฐาน

4. เหนื่อยหลังตัดปอด และการฟื้นใกล้ช่วงผ่าตัด

การตัดกลีบปอดหรือชิ้นปอดออกทำให้ปริมาตรที่หายใจได้ลดลง อาการเหนื่อยเมื่อเดินไกลจึงเกิดได้หลังผ่าตัด โดยไม่ต้องแปลว่ามะเร็งกลับทุกครั้ง และก็ไม่ควรปล่อยให้เหนื่อยใหม่โดยไม่บอกทีม

แนวทาง ASCO พบว่าการออกกำลังก่อนผ่าตัดปอดสัมพันธ์กับวันนอนโรงพยาบาลและภาวะแทรกซ้อนที่ลดลง จึงบอกว่าผู้ให้การรักษาอาจแนะนำการออกกำลังก่อนผ่าตัด และควรแนะนำแอโรบิกกับแรงต้านระหว่างการรักษาที่มีเจตนาคุมโรค (PMID 35576506)

งานย้อนหลังในคนมะเร็งปอดที่ผ่าตัดผ่านกล้อง 125 ราย จัดโปรแกรมฟื้นสมรรถภาพหัวใจและปอดตามความเสี่ยงจากผลทดสอบออกกำลังก่อนผ่าตัด หลังโปรแกรม กลุ่มความเสี่ยงต่างกันไม่มีผลต่างอย่างมีนัยสำคัญของวันอยู่ในหออภิบาล วันนอน เวลาใส่ท่อช่วยหายใจ เวลาคาสายระบาย และภาวะแทรกซ้อนหลังผ่าตัด ค่าพีอยู่ในช่วง 0.061 ถึง 0.910 ผู้เขียนสนับสนุนให้ทำโปรแกรมนี้ก่อนและรอบการผ่าตัดผ่านกล้อง งานนี้ไม่ใช่การสุ่ม และไม่ได้วัดว่าปอดส่วนที่เหลืองอกทดแทนส่วนที่ถูกตัด (PMID 35783624)

เครื่องที่ให้เป่าเพื่อกระตุ้นหายใจเข้าลึกเป็นอุปกรณ์ที่บางทีมใช้ใกล้ช่วงผ่าตัด เพื่อให้ปอดส่วนที่เหลือขยายและลดการแฟบ มันไม่ใช่เครื่องที่ทำให้เนื้อปอดงอกกลับ และไม่ใช่คำตอบของอาการหอบขณะนั่งนิ่งหลายเดือนให้หลัง จังหวะการเดินและการฝึกหายใจให้ยึดโปรแกรมของนักกายภาพที่รู้ว่าตัดปอดไปเท่าใด

5. ผมหลังเคมีบำบัดไม่ใช่เครื่องตรวจมะเร็ง

ยาเคมีจำนวนหนึ่งทำให้ผมหลุดเพราะรบกวนรากผมระยะงอก ผมที่กลับมาหลังหยุดยาเป็นสิ่งที่หลายคนเห็น แต่ไม่ได้แปลว่าทุกคนได้ผมลักษณะเดิม และไม่ได้แปลว่ามะเร็งสงบ

งานทบทวนขอบเขต 39 รายงานให้นิยาม persistent chemotherapy-induced alopecia ว่าผมงอกไม่ครบตั้งแต่ 6 เดือนหลังจบเคมีบำบัด สิบสองรายงานเป็นรายงานผู้ป่วย และมีงานสุ่มเพียง 2 รายงาน ยี่สิบเจ็ดรายงานอยู่ในบริบทมะเร็งเต้านม ยากลุ่ม alkylating, taxane และ anthracycline ถูกกล่าวถึงบ่อย ทั้งหกงานที่ดูคุณภาพชีวิตพบผลต่อด้านจิตใจ การใช้ชีวิต และสังคม ข้อมูลนี้บอกว่าผมที่ขึ้นไม่ครบเป็นปัญหาจริง ไม่ใช่เครื่องยืนยันว่าเซลล์ต้นกำเนิดทั้งร่างกายกลับมา (PMID 42888908)

ในงานทบทวนเดียวกัน การเย็นหนังศีรษะเป็นวิธีป้องกันที่มีงานสนับสนุนระหว่างให้ยา ส่วนรายงานเรื่อง minoxidil ทาและกินขนาดต่ำเป็นการจัดการหลังผมไม่ขึ้นครบ งานส่วนใหญ่ไม่ใช่การทดลองแบบสุ่ม หน้านี้จึงไม่เริ่มยานั้นให้ผู้อ่าน ถ้าผมไม่ขึ้นหลังครึ่งปี ให้แพทย์ผิวหนังเป็นคนตรวจ

6. ตารางตรวจติดตามเป็นของทีมที่รักษา ไม่ใช่ตารางเดียวทั้งโลก

มะเร็งเยื่อบุโพรงมดลูกกับมะเร็งปอดใช้ตารางติดตามคนละชุด ระยะ ชนิดเนื้อ และว่าก้อนที่สองเป็นเนื้อเดิมหรือเนื้อใหม่ เปลี่ยนทั้งความถี่และชนิดของการตรวจ หน้านี้ไม่มีรอบ CT หรือ MRI ที่ใช้กับทุกคน

ความรู้สึกว่าตัวเองแข็งแรงเป็นข้อมูลที่บอกทีมได้ มันไม่ยกเลิกนัดที่ยังค้าง และไม่แทนการอ่านภาพโดยรังสีแพทย์ การไปตรวจคนเดียวและการจัดช่วงนัดเป็นอีกเรื่อง อ่านที่ หน้าผู้รอดชีวิตไปโรงพยาบาลคนเดียว

7. คนที่เคยน้ำท่วมปอดจากหัวใจ

ประวัติหัวใจล้มเหลวเปลี่ยนความเร่งด่วนของอาการหอบใหม่ การนอนราบไม่ได้ ไอเป็นฟองหรือเป็นเลือด และเจ็บหน้าอกเฉียบพลันไม่รอโพสต์อธิบาย ให้ติดต่อระบบฉุกเฉิน

การเว้นช่วงกินนานลดทั้งพลังงานและน้ำ คนที่เคยหัวใจล้มเหลวมีขีดของสารน้ำที่ทีมหัวใจกำหนดไว้แล้ว การเริ่ม 16 ชั่วโมงเองอาจสวนกับขีดนั้น ถ้าความดัน ไขมัน หรือน้ำตาลดีขึ้นหลังปรับจานอาหาร ให้ทีมเดิมตรวจว่ายาและเป้าหมายเดิมยังเหมาะ ไม่ใช่หยุดยาหัวใจเพราะตัวเลขดูดีในช่วงสั้น

สัญญาณที่ต้องพบแพทย์เร็ว

• หอบขณะนั่งนิ่ง นอนราบไม่ได้ หรือไอเป็นฟองหรือเป็นเลือด โดยเฉพาะถ้าเคยน้ำท่วมปอดจากหัวใจ ให้ติดต่อระบบฉุกเฉิน อย่ารอวันนัดมะเร็ง
• เจ็บหน้าอกเฉียบพลันหรือแน่นอกที่ร้าวใหม่ เป็นเหตุให้ติดต่อระบบฉุกเฉินเช่นกัน
• ไข้สูงร่วมกับหนาวสั่นใกล้ช่วงเคมีบำบัดอ่านต่อที่ ไข้หลังเคมีบำบัด ไม่ใช่อาการที่แก้ด้วยการงดน้ำตาล
• น้ำหนักลดโดยไม่ได้ตั้งใจ กลืนลำบาก หรือกินได้น้อยลงเรื่อย ๆ ให้บอกทีมมะเร็ง อย่าตีความเป็นผลสำเร็จของการเว้นช่วงกิน
• แขนขาอ่อนใหม่ทั้งสองข้าง สับสนใหม่ หรือชัก เป็นคนละสัญญาณจากอาการเหนื่อยหลังเดิน และต้องพบแพทย์ในวันนั้น

คำถามที่พบบ่อย

มะเร็งปฐมภูมิสองตำแหน่งต่างจากมะเร็งแพร่กระจายอย่างไร?

คำว่า metachronous ในทะเบียนมะเร็งเป็นนิยามของช่วงเวลา ไม่ใช่ผลชิ้นเนื้อ งานศิริราชใช้ช่วงห่างเกิน 2 เดือน ก้อนในปอดหลายปีหลังมะเร็งโพรงมดลูกอาจเป็นมะเร็งปอดก้อนใหม่ หรือเป็นเนื้อจากมดลูกที่กระจายมา มีรายงานผู้ป่วยหนึ่งรายที่ทีมผ่าตัดคิดว่าเป็นมะเร็งปอดก้อนใหม่ แต่พยาธิวิทยาสุดท้ายเป็นมะเร็งจากเยื่อบุโพรงมดลูก โพสต์ในกลุ่มแยกสองอย่างนี้ไม่ได้

การตัดน้ำตาลและเว้นช่วงกิน 16 ชั่วโมงระงับมะเร็งได้หรือไม่?

ยังไม่พิสูจน์ในคน งานทบทวนระบุว่าผลของการอดอาหารเป็นช่วงต่ออุบัติการณ์และการพยากรณ์โรคมะเร็งในคนยังไม่ทราบ เพราะขาดการทดลองแบบสุ่มที่มีคุณภาพ และผู้เขียนไม่แนะนำให้คนที่กำลังรักษาทำนอกงานวิจัย แนวทาง ASCO ระหว่างรักษาระบุว่าหลักฐานของการจัดอาหารและการลดน้ำหนักแบบอื่นยังจำกัดมาก ความดัน ไขมัน หรือน้ำตาลของคนหนึ่งคนที่ดีขึ้นเป็นคนละเรื่องกับการรักษามะเร็ง

หลังผ่าตัดปอด ฝึกอะไรได้ และคาดหวังอะไรไม่ได้?

แนวทาง ASCO แนะนำการออกกำลังกายแบบแอโรบิกและแรงต้านระหว่างรักษาที่ตั้งใจคุมโรค และอาจแนะนำการออกกำลังก่อนผ่าตัดปอด เพราะหลักฐานที่ทบทวนพบว่าวันนอนและภาวะแทรกซ้อนลดลง การศึกษาแบบย้อนหลังในคนผ่าตัดปอดผ่านกล้อง 125 รายที่เข้าโปรแกรมฟื้นฟูตามความเสี่ยง พบว่ากลุ่มความเสี่ยงต่างกันมีวันนอนและภาวะแทรกซ้อนไม่ต่างกันอย่างมีนัยสำคัญ ข้อมูลนี้ไม่ได้แปลว่าปอดส่วนที่เหลือจะโตทดแทนส่วนที่ตัดออก และไม่ได้แทนการตรวจของทีมมะเร็ง

ผมที่ขึ้นหลังเคมีบำบัดแปลว่าโรคสงบหรือไม่?

ไม่ใช่ งานทบทวนขอบเขตให้นิยามผมที่งอกไม่ครบตั้งแต่ 6 เดือนหลังจบเคมีบำบัดว่าเป็นภาวะผมร่วงค้างจากยา ผมที่ขึ้นจึงไม่ใช่การตรวจว่ามะเร็งหาย และไม่ใช่เครื่องวัดภูมิคุ้มกัน

สัญญาณใดต้องไปโรงพยาบาลทันที?

ไอเป็นเลือด หอบขณะนั่งหรือนอนราบไม่ได้ เจ็บหน้าอกเฉียบพลัน ไข้สูงร่วมกับหนาวสั่นโดยเฉพาะใกล้ช่วงเคมีบำบัด และน้ำหนักลดโดยไม่ได้ตั้งใจ อาการหอบเฉียบพลันหรือเจ็บหน้าอกให้ติดต่อระบบฉุกเฉิน ไม่ใช่รอคิวตรวจติดตามตามปกติ

คนที่เคยหัวใจล้มเหลวควรเริ่มเว้นช่วงกินเองหรือไม่?

ไม่ควรเริ่มเอง คนที่เคยหัวใจล้มเหลวมีขีดเรื่องน้ำและอาหาร การเว้นช่วงกินนานอาจทำให้กินได้น้อยและขาดน้ำ ซึ่งอาจซ้ำเติมหัวใจ ถ้าจะปรับรูปแบบอาหารให้คุยกับทีมที่ดูแลหัวใจและมะเร็ง น้ำหนักที่ลดโดยไม่ได้ตั้งใจเป็นสัญญาณให้พบแพทย์ ไม่ใช่เป้าหมายของการอดอาหาร

กลไกที่ผู้เขียนเรียบเรียง

ผศ.ดร.นรวิชญ์ ราษฎร์พิบูลย์ เรียบเรียงจากงานด้านล่างดังนี้ ก้อนที่สองถูกแยกด้วยชิ้นเนื้อ ไม่ใช่ด้วยระยะห่างบนปฏิทิน แม้เซลล์มะเร็งจะพึ่งไกลโคไลซิสมากกว่าเซลล์ปกติ การคง glucose ในเลือดทำให้การตัดน้ำตาลบนจานไม่เท่ากับการตัดเชื้อเพลิงของก้อนในคน งานในคนยังไม่ได้แสดงว่าการเว้นช่วงกินเปลี่ยนการพยากรณ์โรคมะเร็ง ปริมาตรปอดที่ถูกตัดอธิบายอาการเหนื่อยเมื่อเดินได้ส่วนหนึ่ง แต่โปรแกรมฟื้นฟูที่มีข้อมูลเป็นเรื่องการออกกำลังรอบการผ่าตัด ไม่ใช่การงอกของปอดทดแทนส่วนที่เสียไป ผมเป็นผลของรากผมระยะงอกต่อยา ไม่ใช่ดัชนีของมะเร็งหรือของภูมิคุ้มกันทั้งระบบ

แหล่งอ้างอิง

• PMID 28761745 มะเร็งปฐมภูมิหลายตำแหน่ง: นิยามและความถี่ที่รายงาน 2 ถึง 17 เปอร์เซ็นต์
• PMID 34556087 ศิริราช 25 ปี: 1.63 เปอร์เซ็นต์, เกณฑ์เกิน 2 เดือน, มดลูกไปก้อนที่สองเฉลี่ย 55 วัน
• PMID 33575026 ก้อนปอดเกือบ 20 ปีหลังมะเร็งเยื่อบุโพรงมดลูก ที่ผลสุดท้ายเป็นเนื้อจากมดลูก
• PMID 34383300 การอดอาหารเป็นช่วงกับมะเร็ง: ผลในคนยังไม่ทราบ และไม่แนะนำระหว่างรักษานอกงานวิจัย
• PMID 35576506 แนวทาง ASCO เรื่องออกกำลัง อาหาร และน้ำหนักระหว่างรักษา
• PMID 35294043 แนวทางโภชนาการและการขยับตัวของ American Cancer Society สำหรับผู้ผ่านการรักษา
• PMID 35783624 โปรแกรมฟื้นฟูรอบการผ่าตัดปอดผ่านกล้อง 125 ราย
• PMID 42888908 ผมร่วงค้างหลังเคมีบำบัด: นิยามตั้งแต่ 6 เดือน

ข้อจำกัดทางการแพทย์

หน้านี้เป็นความรู้ทั่วไป ไม่ใช่การอ่านชิ้นเนื้อ ไม่ใช่การสั่งอาหาร และไม่ใช่การบอกว่าก้อนของผู้อ่านเป็นมะเร็งก้อนใหม่หรือก้อนกระจาย การเริ่มหรือหยุดยาหัวใจ ยาเคมี หรือแผนสแกนเป็นของทีมที่ตรวจคนนั้น อาการหอบเฉียบพลัน เจ็บหน้าอก หรือไอเป็นเลือดให้ติดต่อระบบฉุกเฉินท้องถิ่น