อาการเริ่มต้นของโรคไทรอยด์มีอะไรบ้าง? แยกไทรอยด์เป็นพิษ ไทรอยด์ต่ำ และก้อนที่คอ

คำว่าเป็นไทรอยด์หมายถึงสามเรื่องที่ต่างกัน

ต่อมไทรอยด์อยู่ด้านหน้าส่วนล่างของลำคอ รูปร่างคล้ายผีเสื้อ สร้างไทรอกซินและไตรไอโอโดไทรโอนีน ฮอร์โมนนี้ช่วยให้ร่างกายใช้พลังงาน คุมอุณหภูมิ และให้สมอง หัวใจกับกล้ามเนื้อทำงานตามจังหวะ

เมื่อต่อมสร้างมากเกิน หลายระบบทำงานเร็วขึ้น เรียกไทรอยด์ทำงานเกินหรือไทรอยด์เป็นพิษ เมื่อสร้างไม่พอ หลายระบบทำงานช้าลง เรียกไทรอยด์ทำงานต่ำ อีกแบบหนึ่งคือคอโตหรือมีก้อน ซึ่งฮอร์โมนอาจยังอยู่ในช่วงอ้างอิง

NICE NG145 ข้อ 1.2.1 ให้พิจารณาตรวจเมื่อสงสัยทางคลินิก แต่ให้นึกว่าอาการเพียงข้อเดียวอาจไม่ได้ชี้ว่าเป็นโรคไทรอยด์ NIDDK ก็ระบุว่าอาการของไทรอยด์สูงและไทรอยด์ต่ำซ้อนกับโรคอื่น จึงวินิจฉัยจากอาการอย่างเดียวไม่ได้

ตารางเทียบอาการที่อาจพบ

ตารางนี้เป็นรูปแบบอาการ ไม่ใช่เกณฑ์วินิจฉัย และไม่ใช่แบบคัดกรอง ช่องท้องผูกอาศัย American Thyroid Association และ NHS ส่วนอาการอื่นของสองคอลัมน์หลักยึดรายการของ NIDDK ร่วมกับสองแหล่งนั้น

อาการที่พบได้เมื่อฮอร์โมนมากเกิน

NIDDK ซึ่งทบทวนหน้าไทรอยด์สูงในเดือนสิงหาคม 2021 ระบุอาการที่พบได้ ได้แก่ น้ำหนักลดทั้งที่หิวมากขึ้น หัวใจเต้นเร็วหรือผิดจังหวะ กระสับกระส่าย หงุดหงิด นอนไม่หลับ อ่อนเพลีย มือสั่น กล้ามเนื้ออ่อน เหงื่อออกหรือทนร้อนไม่ไหว ถ่ายบ่อย และคอโต

ในสหรัฐพบราว 1 ใน 100 ของคนอายุตั้งแต่ 12 ปี ตัวเลขนี้ไม่ใช่อัตราของประเทศไทย สาเหตุที่พบบ่อยที่สุดคือ Graves’ disease ซึ่งเป็นภูมิคุ้มกันทำร้ายต่อม สาเหตุอื่นได้แก่ ก้อนที่สร้างฮอร์โมนมาก ซึ่งมักไม่ใช่มะเร็งและพบมากขึ้นในผู้สูงอายุ ไทรอยด์อักเสบ ไอโอดีนมากเกิน หรือยาฮอร์โมนไทรอยด์ที่มากไป เนื้องอกต่อมใต้สมองพบได้น้อย

ถ้าปล่อยไว้โดยไม่รักษา อาจมีหัวใจเต้นผิดจังหวะ ลิ่มเลือด หัวใจล้มเหลว ตาจาก Graves’ disease กระดูกบาง หรือปัญหารอบประจำเดือนและความสามารถในการตั้งครรภ์ ความเสี่ยงเหล่านี้ไม่ใช่คำทำนายจากใจสั่นครั้งเดียว

อาการที่พบได้เมื่อฮอร์โมนน้อยเกิน

NIDDK ซึ่งทบทวนหน้าไทรอยด์ต่ำในเดือนมีนาคม 2021 ระบุอ่อนเพลีย น้ำหนักเพิ่ม ขี้หนาว ปวดข้อหรือกล้ามเนื้อ ผิวแห้งหรือผมแห้งบาง ประจำเดือนมากหรือไม่สม่ำเสมอ หัวใจเต้นช้าลง และอารมณ์ซึม อาการค่อย ๆ เกิดเป็นเดือนหรือเป็นปี ความเหนื่อยกับน้ำหนักเพิ่มพบได้ทั่วไป และไม่ได้แปลว่าเป็นไทรอยด์

ในสหรัฐพบเกือบ 5 ใน 100 ของคนอายุตั้งแต่ 12 ปี และส่วนใหญ่เป็นไม่มากหรืออาการไม่ชัด สาเหตุที่พบบ่อยที่สุดคือ Hashimoto’s thyroiditis หลังผ่าตัดคอ รับไอโอดีนรังสี หรือฉายแสงที่คอ ต่อมก็สร้างฮอร์โมนได้น้อยลง ไทรอยด์อักเสบบางแบบสูงก่อนแล้วจึงต่ำ ยาบางชนิดและความผิดปกติของต่อมใต้สมองก็เป็นสาเหตุได้ การขาดไอโอดีนพบได้น้อยมากในสหรัฐ และ NHS บอกว่าพบได้น้อยในสหราชอาณาจักร จึงไม่ใช่เหตุให้เริ่มไอโอดีนเสริมเอง

ท้องผูกอาจเกิดได้ แต่ไม่ได้แปลว่าทุกคนเป็นไทรอยด์

American Thyroid Association ใส่ท้องผูกไว้ในรายการอาการเมื่อฮอร์โมนต่ำ และบอกว่าไม่ใช่ทุกคนจะมีอาการครบ ปัญหาสุขภาพอื่นก็ทำให้เกิดอาการเหล่านี้ได้ NHS ใส่ท้องผูกเป็นอาการที่พบบ่อยของไทรอยด์ทำงานต่ำ ร่วมกับเหนื่อยมาก ขี้หนาว น้ำหนักเพิ่ม คิดไม่ชัด อารมณ์ต่ำ ผิวแห้ง ผมแห้งหรือผมร่วง เสียงแหบ และประจำเดือนผิดปกติถ้ามีประจำเดือน

ท้องผูกจึงเป็นอาการที่อาจพบในไทรอยด์ต่ำ แต่คนท้องผูกไม่ได้เป็นโรคไทรอยด์ทุกคน การจะรู้ว่าเป็นไทรอยด์ต่ำต้องอาศัยประวัติ การตรวจร่างกาย และผลเลือด ไม่ใช่การสรุปจากอาการขับถ่ายข้อเดียว

ผู้สูงอายุอาจไม่มีภาพอาการแบบตำรา

NIDDK บอกว่าในผู้สูงอายุ ไทรอยด์สูงอาจถูกเข้าใจว่าเป็นภาวะซึมเศร้าหรือความจำถดถอย และอาจเบื่ออาหารหรือแยกตัว แทนที่จะเป็นภาพใจสั่น ขี้ร้อน และน้ำหนักลดที่ชัดในผู้ที่อายุน้อยกว่า

ไทรอยด์ต่ำก็ค่อย ๆ เกิดจนแยกจากความเหนื่อยทั่วไปได้ยาก NHS ระบุว่าอาการอาจน้อยและสังเกตไม่ง่าย เสียงแหบอยู่ในรายการของไทรอยด์ต่ำได้ แต่ถ้ามีก้อนร่วมหรือเสียงแหบต่อเนื่อง ให้ใช้เกณฑ์พบแพทย์โดยเร็วด้านบน ไม่รอสรุปว่าเป็นแค่ฮอร์โมนต่ำ

ก้อนที่คอขณะฮอร์โมนยังปกติ

NICE ข้อ 1.1.6 ให้บอกคนที่มีต่อมโตว่าคอโตและก้อนพบบ่อย และส่วนใหญ่ไม่ใช่มะเร็ง ประโยคนี้ต้องอยู่คู่กับสัญญาณที่แนวทางให้ระวัง คือหายใจลำบาก ก้อนโตเร็ว เสียงแหบ และกลืนลำบาก การที่ส่วนใหญ่ไม่ใช่มะเร็งไม่ได้ทำให้สัญญาณเหล่านี้เลื่อนได้

บางคนไม่มีใจสั่น ไม่ซีด ไม่น้ำหนักลด และผลฮอร์โมนยังอยู่ในช่วงอ้างอิง แต่คลำพบก้อนหรือคอโต กรณีนี้เป็นการประเมินโครงสร้าง ไม่ใช่การยืนยันหรือตัดโรคฮอร์โมนจากก้อนอย่างเดียว

NIDDK เรื่องการตรวจไทรอยด์ บอกว่าอัลตราซาวด์ถูกใช้บ่อยเพื่อดูก้อน ไม่ใช่การตรวจแรกของทุกคนที่สงสัยว่าตนเหนื่อยจากไทรอยด์ หากพบก้อนจากการตรวจร่างกายหรือภาพ แพทย์อาจเจาะเซลล์ด้วยเข็มเล็กเพื่อดูว่าเป็นเนื้อร้ายหรือไม่ การตัดสินใจนั้นอาศัยลักษณะจากอัลตราซาวด์และปัจจัยเสี่ยง หน้านี้ไม่ได้ลงเกณฑ์ขนาดเป็นมิลลิเมตร

อาการที่คล้ายวัยทอง ซีด หัวใจ และความวิตก

ใจสั่น เหนื่อย น้ำหนักเปลี่ยน ขี้ร้อน หรือขี้หนาวเกิดจากภาวะซีด การนอนน้อย ความเครียด โรคหัวใจ หรือวัยทองได้ NICE ข้อ 1.2.5 ให้ระลึกว่าในผู้หญิงวัยทอง อาการของไทรอยด์อาจถูกเข้าใจว่าเป็นวัยทอง และข้อ 1.2.3 ให้พิจารณาตรวจไทรอยด์เมื่อมีซึมเศร้าหรือวิตกกังวลที่อธิบายไม่ได้ การพิจารณาตรวจไม่ใช่การสรุปว่าอารมณ์นั้นเกิดจากไทรอยด์

แนวทางยังให้เสนอตรวจเมื่อเป็นเบาหวานชนิดที่ 1 โรคภูมิคุ้มกันอื่น หรือหัวใจห้องบนสั่นพลิ้วที่เพิ่งเกิด และไม่ให้ตรวจเพียงเพราะเป็นเบาหวานชนิดที่ 2 ช่วงเจ็บป่วยเฉียบพลันไม่ควรเจาะไทรอยด์ เว้นแต่สงสัยว่าความเจ็บป่วยนั้นมาจากไทรอยด์ เพราะความเจ็บป่วยทำให้ผลเพี้ยน

หน้า เหงื่อกลางคืนวัย 41 ตอบเรื่องวัยทองก่อนวัย หน้า ผมร่วงหลังเริ่มรักษาไทรอยด์ เป็นคนละคำถามกับอาการเริ่มต้น และหน้า เท้าบวมกดไม่บุ๋ม แยกผิวหนังที่สัมพันธ์กับ Graves’ disease ออกจากเท้าบวมสาเหตุอื่น

เมื่อไรควรตรวจไทรอยด์ และต้องตรวจอะไรบ้าง

ในผู้ใหญ่ที่ไม่ได้สงสัยความผิดปกติของต่อมใต้สมอง NICE ข้อ 1.2.8 ให้พิจารณาตรวจ TSH ก่อน ถ้า TSH สูงกว่าช่วงอ้างอิง ให้ตรวจ FT4 จากตัวอย่างเดิม ถ้า TSH ต่ำกว่าช่วงอ้างอิง ให้ตรวจ FT4 และ FT3 จากตัวอย่างเดิม

เด็กและผู้ที่สงสัยโรคต่อมใต้สมองใช้คนละแนว ข้อ 1.2.9 ให้พิจารณาตรวจ TSH กับ FT4 พร้อมกันตั้งแต่แรก และถ้า TSH ต่ำจึงตรวจ FT3 จากตัวอย่างเดิม American Thyroid Association บอกว่าในการวินิจฉัยไทรอยด์ต่ำ การตรวจ T3 มักไม่ได้ช่วยมาก ซึ่งสอดคล้องกับขั้นที่ TSH สูงแล้วเลือก FT4 ไม่ได้แปลว่า FT3 ไม่มีที่เมื่อ TSH ต่ำ

ถ้าอาการแย่ลงหรือมีอาการใหม่ ข้อ 1.2.10 ให้พิจารณาตรวจซ้ำได้ แต่ไม่เร็วกว่า 6 สัปดาห์จากครั้งล่าสุด NHS อธิบายว่าแพทย์อาจถามอาการ ดูคอ และตรวจเลือดที่ดู TSH กับไทรอกซิน ลำดับในผู้ใหญ่ที่ไม่สงสัยต่อมใต้สมองให้ยึด NICE ไม่ใช่การเจาะครบทุกตัวตั้งแต่แรก

แอนติบอดี อัลตราซาวด์ และการเจาะเซลล์

ไม่ต้องส่งแอนติบอดีทุกชนิดในวันแรก ข้อ 1.3.1 ให้พิจารณา TPO antibody ในผู้ใหญ่ที่ TSH สูง และไม่ตรวจ TPO ซ้ำ เมื่อต้องแยก Graves’ disease ออกจากไทรอยด์อักเสบชั่วคราว แนวทางให้ตรวจ TSH receptor antibody ส่วนอัลตราซาวด์ใช้เมื่อมีก้อนหรือต้องดูโครงสร้าง ไม่ใช่ของทุกคนที่อ่อนเพลีย การเจาะเซลล์พิจารณาจากภาพอัลตราซาวด์และปัจจัยเสี่ยง หน้านี้ไม่ใส่เกณฑ์ขนาดเป็นมิลลิเมตร

ไบโอตินอาจทำให้ผลสูงหรือต่ำผิด

NICE ข้อ 1.2.11 ให้ถามเรื่องไบโอติน เพราะปริมาณสูงจากผลิตภัณฑ์เสริมอาหารอาจทำให้ผลตรวจสูงหรือต่ำผิด ควรบอกแพทย์และห้องปฏิบัติการว่ากำลังใช้อะไร หน้านี้ไม่กำหนดจำนวนวันให้งดเอง เพราะไม่ได้เปิดวิธีวิเคราะห์ของห้องปฏิบัติการนั้น และไม่ให้หยุดยาที่แพทย์สั่งเอง American Thyroid Association ยังให้บอกแพทย์หากเริ่มหรือหยุดไบโอตินระหว่างที่ใช้ยาฮอร์โมนไทรอยด์

แนวรักษาไม่ใช่สูตรเดียวกัน

ตารางนี้เป็นภาพรวม ไม่ใช่ใบสั่งยา และไม่ได้ให้ผู้อ่านเลือกวิธีรักษาเอง

สิ่งที่หน้านี้ไม่ให้ทำเอง

NICE ให้ levothyroxine เป็นยารักษาแรกของไทรอยด์ต่ำชนิดปฐมภูมิ หลังเริ่มหรือปรับขนาด NIDDK และ American Thyroid Association ให้ตรวจเลือดราว 6–8 สัปดาห์ ยาที่น้อยไปอาจยังเหนื่อย ขี้หนาว หรือท้องผูก ยาที่มากไปอาจใจสั่น ทนร้อนไม่ไหว น้ำหนักลด และในระยะยาวสัมพันธ์กับหัวใจห้องบนสั่นพลิ้วหรือกระดูกบาง ห้ามเริ่ม หยุด หรือปรับขนาดเอง

ไทรอยด์สูงเลือกตามสาเหตุระหว่างยากลุ่มต้านไทรอยด์ ไอโอดีนรังสี หรือผ่าตัด ไอโอดีนรังสีไม่เหมาะเมื่อตั้งครรภ์หรือให้นม และมักทำให้ต่อมทำงานต่ำในภายหลัง ยาบล็อกเบต้าช่วยใจสั่นและมือสั่นระหว่างรอ แต่ไม่ได้หยุดการสร้างฮอร์โมน ระหว่างใช้ยากลุ่มต้านไทรอยด์ ถ้ามีผื่น ตาเหลือง เจ็บท้องมาก เบื่ออาหาร อ่อนเพลียมาก หรือโดยเฉพาะเจ็บคอร่วมกับไข้ ให้ติดต่อแพทย์ทันที ไม่รอจนนัดปกติ

ไม่เริ่มสาหร่ายหรือไอโอดีนเสริมเอง NIDDK ระบุว่าในโรคไทรอยด์จากภูมิคุ้มกัน ไอโอดีนปริมาณมากอาจทำให้อาการสูงหรือต่ำแย่ลง คนที่ใช้ยาไทรอยด์และกำลังตั้งครรภ์หรือวางแผนตั้งครรภ์ควรบอกแพทย์ เพื่อปรับแผน ไม่ปรับขนาดจากข้อความนี้

กลไกที่อธิบายว่าทำไมอาการจึงคนละทาง

ผศ.ดร.นรวิชญ์ ราษฎร์พิบูลย์ อธิบายว่าฮอร์โมนไทรอยด์เป็นตัวกำหนดการใช้พลังงานของเนื้อเยื่อ เมื่อมีมาก หัวใจและความร้อนของร่างกายถูกเร่ง จึงเห็นใจสั่น เหงื่อออก และน้ำหนักลดทั้งที่หิว เมื่อมีน้อย หลายระบบช้าลง จึงเห็นขี้หนาว อ่อนเพลีย หัวใจเต้นช้า และท้องผูกได้ตามที่ American Thyroid Association กับ NHS ระบุ

NICE ข้อ 1.1.2 บอกว่าอาการอาจตามการเปลี่ยนการรักษาช้าเป็นสัปดาห์ถึงเดือน และความเปลี่ยนแปลงของอาการที่ไม่ทราบสาเหตุในรายวันมักไม่ใช่ไทรอยด์ เพราะร่างกายมีคลังไทรอกซินก้อนใหญ่ ก้อนที่คอเป็นเรื่องโครงสร้าง อยู่ได้ทั้งที่ฮอร์โมนปกติหรือผิดปกติ จึงแยกจากคำถามเรื่องฮอร์โมนสูงหรือต่ำไม่ได้ด้วยความรู้สึกอย่างเดียว

คำถามที่พบบ่อย

ข้อจำกัดทางการแพทย์

เนื้อหานี้เป็นความรู้ทั่วไป เขียนจากแนวทางและหน้าข้อมูลที่เปิดไว้ ไม่ได้ตรวจร่างกายหรือผลเลือดของผู้อ่าน และไม่ได้แทนการพบแพทย์ ห้ามเริ่ม หยุด หรือปรับยาไทรอยด์ ไอโอดีน หรือผลิตภัณฑ์เสริมอาหารจากหน้านี้ หากมีเจ็บหน้าอก หายใจลำบากมาก เป็นลม หรือหายใจลำบากเฉียบพลันจากก้อนที่คอ ให้โทร 1669