คีโมมะเร็งเต้านมระยะ 3 สัปดาห์แรก: ท้องผูก ท้องอืด กรดไหลย้อน ผมร่วงจนต้องโกนศีรษะ และการเตรียมตัวฟังผล CT ก่อนคีโมรอบ 2

จากกลุ่มผู้ป่วยมะเร็งเต้านม: สองสัปดาห์หลังคีโมเข็มแรก ควรรู้อะไรก่อนรอบ 2

สมาชิกท่านหนึ่งที่กำลังรักษามะเร็งเต้านมระยะ 3 เล่าว่า หลังคีโมเข็มแรกราวสองสัปดาห์ มีอาการอ่อนเพลีย ท้องผูก ท้องอืด แสบร้อนกลางอก
และผมร่วงเร็วจนตัดสินใจโกนศีรษะ ตอนนี้กำลังรอฟังผล CT และเตรียมเข้าคีโมรอบ 2 หลายคนในกลุ่มถามต่อว่า อาการท้องผูกจะดีขึ้นไหม
ควรกินอะไรให้เม็ดเลือดขาวไม่ตก และผล CT จะบอกอะไรได้บ้าง

คำตอบสั้นๆ: อาการทางเดินอาหารช่วงนี้ส่วนใหญ่มาจากยาที่ให้ร่วมกับคีโม และจัดการได้เป็นขั้นตอน
ผมร่วงเป็นผลที่คาดไว้ได้และส่วนใหญ่งอกใหม่ ส่วนเม็ดเลือดขาวฟื้นจากไขกระดูกตามเวลา อาหารช่วยให้ร่างกายมีวัตถุดิบ แต่ไม่ได้เร่งตัวเลขโดยตรง
ถ้าปวดแสบลิ้นปี่เด่นกว่าท้องผูก อ่านต่อได้ที่
ให้คีโมมะเร็งเต้านมแล้วปวดท้องแสบร้อน

1. ทำไมคีโมเข็มแรกทำให้ท้องผูก ท้องอืด และแสบร้อนกลางอก

คำตอบตรง: ตัวการหลักมักเป็นยาที่ให้ร่วมกับคีโม มากกว่าตัวยาคีโมเอง
สูตรคีโมมะเร็งเต้านมที่มี doxorubicin ร่วมกับ cyclophosphamide (สูตร AC) จัดเป็นกลุ่มเสี่ยงคลื่นไส้สูง
แนวทาง MASCC/ESMO 2023 จึงแนะนำยาป้องกัน 4 กลุ่มร่วมกัน คือ NK1 antagonist, 5-HT3 antagonist, dexamethasone และ olanzapine
(Herrstedt 2023)

ยากันอาเจียนทำให้ลำไส้เคลื่อนช้า

ยากลุ่ม 5-HT3 antagonist เช่น ondansetron, granisetron และ palonosetron ยับยั้งสัญญาณเซโรโทนินที่กระตุ้นการอาเจียน
แต่เซโรโทนินชนิดเดียวกันช่วยให้ลำไส้บีบตัวด้วย งานทบทวน Cochrane ที่รวม 16 งานวิจัย ผู้ป่วย 7,808 คน
รายงานอาการปวดหัว ท้องผูก และท้องเสียเป็นผลข้างเคียงของยากลุ่มนี้
(Billio 2010)
olanzapine ทำให้ง่วงและลำไส้ช้าลงได้เช่นกัน เมื่อรวมกับการกินน้อย ดื่มน้ำน้อย และนอนพักมากในสัปดาห์แรก ท้องผูกจึงพบได้บ่อย

สเตียรอยด์และท้องผูกทำให้แสบร้อนกลางอก

dexamethasone ระคายกระเพาะและทำให้แสบร้อนได้ ส่วนลำไส้ใหญ่ที่มีอุจจาระและแก๊สค้าง เพิ่มแรงดันในช่องท้อง ดันกรดย้อนขึ้นหลอดอาหาร
การแก้ท้องผูกจึงช่วยลดท้องอืดและแสบร้อนไปพร้อมกัน ถ้ามีอาการปวดแสบลิ้นปี่เด่น ควรแจ้งทีมรักษา
เพราะอาจต้องใช้ยาลดกรด เช่น omeprazole หรือ famotidine ตามแผนของแพทย์

ขั้นบันไดแก้ท้องผูกหลังคีโม

แนวทาง ESMO เรื่องท้องผูกในผู้ป่วยมะเร็งแนะนำให้ประเมินสาเหตุ แล้วใช้ยาระบายกลุ่มออสโมติกหรือกลุ่มกระตุ้นลำไส้เป็นหลัก
ร่วมกับดื่มน้ำ ขยับตัว และเข้าห้องน้ำเป็นเวลา
(Larkin 2018)

• น้ำ: ราว 2–2.5 ลิตรต่อวัน ถ้าไม่มีข้อจำกัดเรื่องหัวใจหรือไต จิบน้ำอุ่นทีละน้อยตลอดวัน
• ลูกพรุน: งานทดลองแบบสุ่มไขว้ใน 40 คนที่ท้องผูกเรื้อรัง พบว่าลูกพรุน 50 กรัม (ราว 5–6 ลูก) วันละ 2 ครั้ง เพิ่มจำนวนครั้งที่ถ่ายได้เองดีกว่าไซเลียม (Attaluri 2011) งานนี้ไม่ได้ทำในผู้ป่วยคีโม จึงใช้เป็นตัวเสริม ไม่ใช่ตัวแทนยาระบาย
• อาหารนิ่มมีกากพอควร: กล้วยน้ำว้าสุก มะละกอสุก ผักต้มนิ่ม ข้าวกล้องหุงนุ่ม เพิ่มทีละน้อยเพื่อไม่ให้ท้องอืดเพิ่ม
• ขยับตัว: เดินในบ้านวันละหลายรอบ รอบละ 5–10 นาที ตามแรงที่มี
• ยาระบาย: กลุ่มออสโมติก เช่น polyethylene glycol หรือ lactulose และกลุ่มกระตุ้นลำไส้ เช่น senna หรือ bisacodyl ขอจากทีมรักษาตั้งแต่วันแรกที่เริ่มยากันอาเจียน แทนการรอจนไม่ถ่ายหลายวัน

ลดท้องอืดและแสบร้อนกลางอก

• แบ่งกินวันละ 5–6 มื้อเล็ก แทน 3 มื้อใหญ่
• หลังกินไม่นอนราบ 2–3 ชั่วโมง และนอนยกหัวเตียงสูงขึ้นราว 15–20 เซนติเมตร
• ลดอาหารทอด มัน เผ็ด กาแฟ น้ำอัดลม และอาหารที่ทำให้มีแก๊ส เช่น ถั่วเมล็ดแห้ง ในช่วงที่ท้องอืด
• ใส่เสื้อผ้าหลวมรอบเอว

ตาราง: อาการทางเดินอาหารหลังคีโม สาเหตุ และวิธีจัดการ

ชื่อยาเป็นชื่อสามัญ ใช้ตามแผนของทีมรักษาเท่านั้น

2. ผมร่วงจากคีโม: เกิดเมื่อไร โกนอย่างไรให้ปลอดภัย และงอกใหม่เมื่อไร

คำตอบตรง: ยาคีโมทำลายเซลล์ที่แบ่งตัวเร็วในรากผมระยะเจริญ ผมจึงร่วงเป็นกระจุกราว 1–3 สัปดาห์หลังเข็มแรก
ส่วนใหญ่ผมเริ่มงอกใหม่ภายในไม่กี่เดือนหลังจบคีโม ผมใหม่อาจมีสีหรือลักษณะต่างจากเดิมช่วงแรก
(Paus 2013,
Freites-Martinez 2019)

ทำไมผมร่วงเร็วและร่วงเป็นกระจุก

ผมบนศีรษะราวร้อยละ 85–90 อยู่ในระยะเจริญ (anagen) ซึ่งเซลล์รากผมแบ่งตัวเร็ว ยาคีโมทำให้เซลล์เหล่านี้ตาย เส้นผมจึงเปราะและหลุดจากโคน
เรียกว่า anagen effluvium ผมจึงร่วงพร้อมกันจำนวนมาก ต่างจากผมร่วงทั่วไปที่ค่อยเป็นค่อยไป ขนคิ้ว ขนตา และขนตามตัวอาจร่วงตามมาทีหลัง
(Paus 2013)

โกนศีรษะอย่างไรให้ปลอดภัยช่วงเม็ดเลือดขาวต่ำ

• ใช้ปัตตาเลี่ยนไฟฟ้า ไม่ใช้ใบมีดโกน เหลือผมสั้นราว 2–3 มิลลิเมตร เพื่อลดแผลถลอกที่เชื้อเข้าได้
• ล้างปัตตาเลี่ยนให้สะอาด ไม่ใช้ร่วมกับคนอื่นในช่วงนี้
• สระด้วยแชมพูอ่อนโยน น้ำอุ่น ซับเบาๆ ไม่ขัดแรง
• ทาครีมกันแดดหรือใส่หมวก ผ้าคลุม เมื่อออกแดด หนังศีรษะที่ไม่มีผมไหม้แดดง่าย
• สังเกตหนังศีรษะทุกวัน ถ้าแดง บวม ร้อน หรือมีหนอง ให้แจ้งทีมรักษา

เครื่องเย็นหนังศีรษะ ทางเลือกที่ควรถาม

งานทดลองแบบสุ่ม SCALP ในผู้ป่วยมะเร็งเต้านมระยะ 1–2 ที่ได้คีโมกลุ่ม taxane หรือ anthracycline พบว่าเมื่อจบคีโม 4 รอบ
กลุ่มที่ใช้เครื่องเย็นหนังศีรษะรักษาผมไว้ได้ (ร่วงไม่ถึงครึ่ง) 48 จาก 95 คน หรือร้อยละ 50.5 เทียบกับ 0 จาก 47 คนในกลุ่มที่ไม่ใช้
ผลข้างเคียงจากเครื่องเป็นระดับ 1–2 ทั้งหมด
(Nangia 2017)
เครื่องนี้ต้องใช้ระหว่างให้ยาทุกรอบ และมีในโรงพยาบาลไม่กี่แห่งในไทย ถ้าแผนการรักษามีคีโมกลุ่ม taxane ในช่วงถัดไป ลองถามทีมรักษาว่าใช้ได้หรือไม่

ผมจะกลับมาไหม

ผู้ป่วยส่วนใหญ่ผมกลับมา งานศึกษาในสเปนพบว่าผู้ที่ได้ docetaxel ขนาดสะสมตั้งแต่ 400 มก./ตร.ม. มีผมบางถาวรระดับ 2 (ต้องใส่วิกผม)
ราวร้อยละ 10 และไม่พบภาวะนี้เลยใน 116 คนที่ใช้เครื่องเย็นหนังศีรษะ
(Martín 2018)
ผู้ที่กังวลเรื่องนี้ควรถามทีมรักษาถึงสูตรยาและขนาดยาสะสมของตัวเอง

3. อาหารกับเม็ดเลือดขาว: โปรตีนช่วยอะไรได้ และช่วยอะไรไม่ได้

คำตอบตรง: อาหารไม่ได้สร้างเม็ดเลือดขาวโดยตรง เม็ดเลือดขาวกลุ่มนิวโทรฟิลฟื้นจากไขกระดูกตามเวลาหลังคีโม
หรือเร็วขึ้นด้วยยากระตุ้นเม็ดเลือดขาว เช่น filgrastim หรือ pegfilgrastim ที่แพทย์สั่ง สิ่งที่โปรตีนและพลังงานช่วยได้คือรักษากล้ามเนื้อ น้ำหนัก
และการซ่อมแซมเนื้อเยื่อ ให้ร่างกายพร้อมรับยารอบถัดไป
(Muscaritoli 2021)

ควรได้โปรตีนและพลังงานเท่าไร

แนวทางโภชนาการ ESPEN สำหรับผู้ป่วยมะเร็งแนะนำโปรตีนมากกว่า 1.0 กรัม และถ้าทำได้ถึง 1.5 กรัมต่อน้ำหนักตัว 1 กิโลกรัมต่อวัน
ร่วมกับพลังงานราว 25–30 กิโลแคลอรีต่อกิโลกรัมต่อวัน คนน้ำหนัก 55 กิโลกรัมจึงควรได้โปรตีนราว 55–83 กรัมต่อวัน
ไข่ 1 ฟองให้โปรตีนราว 6 กรัม ปลานึ่ง 100 กรัมราว 20 กรัม ผู้ที่มีโรคไตร่วมด้วยต้องให้นักกำหนดอาหารปรับตัวเลข
(Muscaritoli 2021)

ความยาวแถบเทียบกับ 100 กรัม ตัวเลขจริงอยู่ในแถบ ตัวอย่างนี้ใช้น้ำหนัก 55 กิโลกรัม

ต้องงดผักสดผลไม้สดไหม

งานทบทวนอย่างเป็นระบบที่รวมผู้ป่วยมะเร็งที่มีเม็ดเลือดขาวต่ำ พบว่าอาหารแบบจำกัดสำหรับผู้มีเม็ดเลือดขาวต่ำ (neutropenic diet)
ไม่ได้ช่วยลดการติดเชื้อ เมื่อเทียบกับอาหารปกติ (RR 1.16; 95% CI 0.94–1.42) ผู้วิจัยจึงแนะนำให้ใช้หลักความปลอดภัยของอาหารแทน
(Sonbol 2019)

• ล้างผักผลไม้ใต้น้ำไหล ผลไม้เปลือกหนาปอกเอง
• เลี่ยงเนื้อดิบหรือสุกไม่ทั่ว ไข่ลวก ซูชิ ปลาร้าดิบ และนมที่ไม่ผ่านการฆ่าเชื้อ
• กินอาหารปรุงเสร็จใหม่ ไม่ทิ้งอาหารที่อุณหภูมิห้องนานเกิน 2 ชั่วโมง
• ล้างมือก่อนเตรียมและก่อนกินอาหาร

มื้ออาหารช่วงท้องผูกและแสบร้อนกลางอก

แบ่งเป็น 5–6 มื้อเล็ก แต่ละมื้อมีโปรตีน เช่น ไข่ต้มสุก ปลานึ่ง เต้าหู้ อกไก่ต้ม ร่วมกับข้าวหรือโจ๊กและผักต้มนิ่ม
ถ้ากินได้น้อย ถามนักกำหนดอาหารเรื่องอาหารเสริมทางการแพทย์ที่ให้พลังงานและโปรตีนสูง

4. ก่อนคีโมรอบ 2: ผลเลือด CBC และผล CT บอกอะไร

คำตอบตรง: ก่อนให้ยาทุกรอบ ทีมรักษาจะตรวจเลือด CBC ดูว่าไขกระดูกฟื้นพอให้ยารอบถัดไปหรือยัง
ส่วน CT ช่วงต้นการรักษามักใช้ดูว่ามะเร็งกระจายไปอวัยวะอื่นหรือไม่ (staging) การดูว่าก้อนยุบลงมักประเมินหลังให้ยาไปหลายรอบ
และในมะเร็งเต้านมมักใช้การคลำ อัลตราซาวนด์ หรือ MRI ร่วมด้วย ผล CT ต้องฟังจากแพทย์เจ้าของไข้

ผลเลือดที่ทีมรักษาดูก่อนให้ยา

หลายสถาบันใช้เกณฑ์นิวโทรฟิล (ANC) ตั้งแต่ 1,500 ต่อไมโครลิตร และเกล็ดเลือดตั้งแต่ 100,000 ต่อไมโครลิตรก่อนให้ยารอบถัดไป
ตัวเลขจริงขึ้นกับสูตรยาและโรงพยาบาล ถ้าต่ำกว่าเกณฑ์ แพทย์อาจเลื่อนยาไม่กี่วัน ลดขนาดยา หรือเพิ่มยากระตุ้นเม็ดเลือดขาว
การเลื่อนแบบนี้เป็นเรื่องที่พบได้และไม่ได้แปลว่าการรักษาล้มเหลว

ศัพท์ในผล CT ที่อาจได้ยิน

เกณฑ์ RECIST 1.1 ใช้วัดผลรวมเส้นผ่านศูนย์กลางของก้อนเป้าหมาย ต่อมน้ำเหลืองที่แกนสั้นเล็กกว่า 10 มิลลิเมตรถือว่าปกติ
(Eisenhauer 2009)
เกณฑ์นี้ใช้ในงานวิจัยเป็นหลัก แพทย์อาจอธิบายด้วยคำที่ต่างออกไป

คำถามที่ควรเตรียมไปวันฟังผล

• CT ครั้งนี้ตรวจเพื่อดูการกระจาย หรือดูการตอบสนองต่อยา
• ผลเลือดวันนี้ให้ยารอบ 2 ได้ตามนัดไหม ถ้าไม่ได้ จะเลื่อนกี่วัน
• ยาระบายและยากันอาเจียนรอบนี้ควรปรับอย่างไร จากอาการท้องผูกรอบแรก
• รอบนี้ต้องใช้ยากระตุ้นเม็ดเลือดขาวไหม
• สูตรยาช่วงถัดไปเป็นอะไร และใช้เครื่องเย็นหนังศีรษะได้ไหม

ตาราง: เช็กลิสต์ก่อนคีโมรอบ 2

เกณฑ์ตัวเลขเป็นค่าที่ใช้บ่อย ทีมรักษาของแต่ละคนอาจใช้ต่างกัน

5. เปรียบเทียบวิธีจัดการผลข้างเคียงช่วงคีโมรอบแรก

คำตอบตรง: การป้องกันท้องผูกตั้งแต่วันแรก ได้ผลกว่าการรอแก้เมื่อไม่ถ่ายหลายวัน
ส่วนผมร่วงมีทางเลือกเรื่องการป้องกันเฉพาะบางสูตรยา และการจำกัดอาหารแบบเข้มไม่ได้ลดการติดเชื้อ
(Larkin 2018,
Nangia 2017,
Sonbol 2019)

ตาราง: เปรียบเทียบยา อาหาร และพฤติกรรม ในการจัดการผลข้างเคียง

ชื่อยาเป็นชื่อสามัญ ใช้ตามแผนของแพทย์เจ้าของไข้เท่านั้น

ความเชื่อที่ควรแก้

กินไข่วันละหลายฟองแล้วเม็ดเลือดขาวจะไม่ตก

ไข่เป็นโปรตีนที่ดี แต่ระดับนิวโทรฟิลขึ้นกับสูตรยาและเวลาฟื้นของไขกระดูก ไม่มีอาหารชนิดใดที่พิสูจน์ว่ากันเม็ดเลือดขาวตกได้

โกนศีรษะแล้วผมจะงอกใหม่หนากว่าเดิม

การโกนไม่เปลี่ยนรากผม ผมงอกใหม่หลังจบคีโมเพราะรากผมฟื้นตัว ไม่ใช่เพราะการโกน

ท้องผูกเป็นเรื่องปกติของคีโม ไม่ต้องบอกใคร

ท้องผูกพบบ่อยแต่ป้องกันได้ ควรบอกทีมรักษาตั้งแต่วันแรก เพื่อขอยาระบายและปรับยากันอาเจียนในรอบถัดไป

CT หลังคีโมรอบแรกบอกได้ว่ายาได้ผลหรือไม่

CT ช่วงต้นมักใช้ดูการกระจายของโรค การประเมินการตอบสนองมักทำหลังให้ยาหลายรอบ และแพทย์ดูร่วมกับผลตรวจอื่น

ต้องงดผักสดผลไม้สดตลอดคีโม

งานทบทวนพบว่าอาหารแบบจำกัดไม่ได้ลดการติดเชื้อ ล้างผักผลไม้ให้สะอาด และเลี่ยงเนื้อดิบหรือสุกไม่ทั่วก็พอ เว้นแต่ทีมรักษาสั่งเป็นอย่างอื่น

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

ทำไมคีโมเข็มแรกทำให้ท้องผูก ท้องอืด และแสบร้อนกลางอก?

สาเหตุหลักมักเป็นยาที่ให้ร่วมกับคีโม ยากันอาเจียนกลุ่ม 5-HT3 antagonist เช่น ondansetron และ granisetron ทำให้ลำไส้บีบตัวช้าลง olanzapine ทำให้ลำไส้ช้าได้เช่นกัน ส่วน dexamethasone ระคายกระเพาะ เมื่อรวมกับการกินน้อย ดื่มน้ำน้อย และนอนพักมาก อุจจาระจึงแข็งและค้าง แก๊สที่ค้างเพิ่มแรงดันในท้องจนกรดย้อนขึ้นหลอดอาหาร การแก้ท้องผูกจึงช่วยลดท้องอืดและแสบร้อนไปพร้อมกัน

ท้องผูกหลังคีโม ควรทำอย่างไร และเมื่อไรต้องรีบไปโรงพยาบาล?

ดื่มน้ำราว 2–2.5 ลิตรต่อวันถ้าไม่มีข้อจำกัดเรื่องหัวใจหรือไต กินลูกพรุนและอาหารนิ่มมีกาก เดินเบาๆ และขอยาระบายกลุ่มออสโมติกหรือกลุ่มกระตุ้นลำไส้จากทีมรักษาตั้งแต่วันแรก ไม่ควรสวนอุจจาระหรือเหน็บยาเองช่วงเม็ดเลือดขาวต่ำ ไปโรงพยาบาลทันทีเมื่อไม่ถ่ายเกิน 3 วันร่วมกับปวดท้องบิดรุนแรง ท้องอืดแข็ง อาเจียน หรือไม่ผายลม เพราะอาจเป็นลำไส้อุดตัน

ผมจะร่วงเมื่อไร และจะงอกใหม่เมื่อไร?

ผมมักเริ่มร่วงเป็นกระจุกราว 1–3 สัปดาห์หลังคีโมเข็มแรก เพราะยาทำลายเซลล์รากผมในระยะเจริญ เรียกว่า anagen effluvium ส่วนใหญ่ผมเริ่มงอกให้เห็นราว 3–6 เดือนหลังจบคีโม และอาจมีสีหรือลักษณะต่างจากเดิมช่วงแรก ผมบางถาวรพบน้อย งานศึกษาพบราวร้อยละ 10 ในผู้ที่ได้ docetaxel ขนาดสะสมสูง

โกนศีรษะช่วงคีโมควรทำอย่างไรให้ปลอดภัย?

ใช้ปัตตาเลี่ยนไฟฟ้า ไม่ใช้ใบมีดโกน เหลือผมสั้นราว 2–3 มิลลิเมตร เพื่อลดแผลถลอกที่เชื้อเข้าได้ในช่วงเม็ดเลือดขาวต่ำ สระด้วยแชมพูอ่อนโยน ทาครีมกันแดดหรือใส่หมวกเมื่อออกแดด และแจ้งทีมรักษาถ้าหนังศีรษะแดง บวม ร้อน หรือมีหนอง การโกนไม่ได้ทำให้ผมงอกเร็วขึ้น แต่ช่วยลดคันและการระคาย

กินโปรตีนมากๆ ช่วยให้เม็ดเลือดขาวไม่ตกจริงไหม?

ไม่จริงโดยตรง อาหารไม่ได้สร้างเม็ดเลือดขาว นิวโทรฟิลฟื้นจากไขกระดูกตามเวลา หรือเร็วขึ้นด้วยยากระตุ้นเม็ดเลือดขาวที่แพทย์สั่ง แต่โปรตีนและพลังงานที่พอช่วยรักษากล้ามเนื้อและน้ำหนัก แนวทาง ESPEN แนะนำโปรตีนมากกว่า 1.0 และถ้าทำได้ถึง 1.5 กรัมต่อกิโลกรัมต่อวัน คนน้ำหนัก 55 กิโลกรัมจึงควรได้ราว 55–83 กรัมต่อวัน

ระหว่างคีโมต้องงดผักสดผลไม้สดไหม?

ส่วนใหญ่ไม่จำเป็น งานทบทวนอย่างเป็นระบบพบว่าอาหารแบบจำกัดสำหรับผู้มีเม็ดเลือดขาวต่ำไม่ได้ลดการติดเชื้อเมื่อเทียบกับอาหารปกติ (RR 1.16) สิ่งที่ควรทำคือล้างผักผลไม้ใต้น้ำไหล ปอกเปลือกเอง เลี่ยงเนื้อดิบหรือสุกไม่ทั่ว ไข่ลวก และนมที่ไม่ผ่านการฆ่าเชื้อ และล้างมือก่อนกิน เว้นแต่ทีมรักษาสั่งเป็นอย่างอื่น

ก่อนคีโมรอบ 2 ต้องตรวจอะไร และผล CT บอกอะไรได้บ้าง?

ทีมรักษาจะตรวจเลือด CBC ก่อนให้ยาทุกรอบ หลายสถาบันใช้เกณฑ์นิวโทรฟิลตั้งแต่ 1,500 และเกล็ดเลือดตั้งแต่ 100,000 ต่อไมโครลิตร ถ้าต่ำกว่าเกณฑ์อาจเลื่อนยาไม่กี่วัน CT ช่วงต้นมักใช้ดูการกระจายของโรค ส่วนการตอบสนองต่อยามักประเมินหลังหลายรอบ ตามเกณฑ์ RECIST 1.1 ผลรวมขนาดก้อนลดตั้งแต่ร้อยละ 30 คือตอบสนองบางส่วน ผล CT ต้องฟังจากแพทย์เจ้าของไข้

ไข้เท่าไรต้องไปโรงพยาบาลทันที?

ระหว่างคีโม ไข้ตั้งแต่ 38.0 องศาเซลเซียส หรือหนาวสั่นแม้วัดไข้ไม่ขึ้น ให้ไปโรงพยาบาลทันที โดยเฉพาะช่วง 7–14 วันหลังให้ยาซึ่งเม็ดเลือดขาวมักต่ำ แนวทาง IDSA นิยามไข้ในผู้มีเม็ดเลือดขาวต่ำว่าวัดได้ตั้งแต่ 38.3 องศาครั้งเดียว หรือ 38.0 องศาต่อเนื่อง 1 ชั่วโมง แต่ทีมรักษาหลายแห่งให้มาเมื่อถึง 38.0 องศา ไม่ควรกินยาลดไข้แล้วรอดูอาการ

กลไกทางวิทยาศาสตร์ (Scientific Mechanism)

เซโรโทนินกับลำไส้: เซลล์ในเยื่อบุลำไส้ปล่อยเซโรโทนินไปกระตุ้นตัวรับ 5-HT3 บนเส้นประสาทที่สั่งให้ลำไส้บีบตัว
และส่งสัญญาณไปศูนย์อาเจียนในก้านสมอง ยากลุ่ม 5-HT3 antagonist ปิดตัวรับนี้ จึงลดคลื่นไส้ แต่ทำให้ลำไส้ใหญ่เคลื่อนช้าลงด้วย
(Billio 2010,
Herrstedt 2023)

รากผมระยะเจริญ: เซลล์เมทริกซ์ของรากผมแบ่งตัวเร็วใกล้เคียงเซลล์มะเร็ง ยาคีโมกระตุ้นการตายของเซลล์ผ่านโปรตีน p53
รากผมจึงฝ่อและเส้นผมหลุด ความรุนแรงขึ้นกับว่าเซลล์ต้นกำเนิดของรากผมเสียหายมากเพียงใด ซึ่งเป็นตัวกำหนดว่าผมกลับมาได้หรือไม่
(Paus 2013)

ทำไมเครื่องเย็นหนังศีรษะช่วยได้: ความเย็นทำให้หลอดเลือดที่หนังศีรษะหดตัว ยาไปถึงรากผมน้อยลง และเซลล์รากผมทำงานช้าลงระหว่างที่ยาในเลือดสูง
(Nangia 2017)

ช่วงเม็ดเลือดขาวต่ำ: นิวโทรฟิลมีอายุในเลือดสั้น ไขกระดูกต้องสร้างใหม่ตลอด เมื่อคีโมกดการสร้าง ระดับนิวโทรฟิลจึงต่ำสุดราว 7–14 วันหลังให้ยา
แล้วฟื้นก่อนรอบถัดไป ช่วงนี้ร่างกายสร้างไข้ได้แต่สู้เชื้อได้น้อย การติดเชื้อจึงลุกลามเร็ว
(Freifeld 2011)

เรียบเรียงและทบทวนโดย ผศ.ดร.นรวิชญ์ ราษฎร์พิบูลย์

บทความที่เกี่ยวข้อง