อายุ 34 อารมณ์ทางเพศลดลง ความต้องการไม่ตรงกับแฟน: ความเครียด ภาระที่แบกไว้ ฮอร์โมนที่ควรตรวจจริง และ 4 แนวทางที่มีงานวิจัยรองรับ

เรื่องจากกลุ่มสุขภาพผู้หญิง: อายุ 34 อารมณ์ทางเพศลดลง เป็นเพราะฮอร์โมนหรือเปล่า?

สมาชิกวัย 34 ปีท่านหนึ่งตั้งคำถามว่าอารมณ์ทางเพศที่ลดลงเกิดจากฮอร์โมนหรือไม่ และสมาชิกอีกท่านแลกเปลี่ยนว่า
“ฮอร์โมนวัยนี้ยังสมบูรณ์มาก ปัญหาอาจเกิดจากความเครียดในการใช้ชีวิตประจำวัน ลองหาสาเหตุว่าเครียดงานหรือเครียดกับครอบครัวไหม
ผู้หญิงจะแสดงความรักออกทางความรู้สึกแล้วก่อให้เกิดอารมณ์ทางเพศ ส่วนฝ่ายชายแค่มีอารมณ์ จะต่างกันตรงนี้”

คำตอบนี้ถูกในส่วนใหญ่ ความเครียดและภาระชีวิตเป็นสาเหตุหลักที่พบบ่อยจริง แต่มี 2 จุดที่ควรเติม:
ยาและโรคบางอย่างทำให้อารมณ์ลดลงได้แม้ฮอร์โมนเพศปกติ และรูปแบบความต้องการไม่ได้แบ่งตามเพศแบบตายตัว
บทความนี้สรุปจากงานวิจัยในฐานข้อมูล PubMed ว่าอะไรทำให้อารมณ์ลดลง ควรตรวจอะไรจริง และอะไรช่วยได้

1. ทำไมอารมณ์ทางเพศลดลงในวัย 30 กว่า

การสำรวจผู้หญิงอเมริกัน 31,581 คน
(Shifren 2008)
พบว่า 43.1% มีปัญหาทางเพศอย่างน้อยหนึ่งด้าน แต่มีเพียง 12.0% ที่ปัญหานั้นทำให้ทุกข์ใจ
และปัจจัยที่สัมพันธ์กับปัญหาที่ทุกข์ใจ ได้แก่ ภาวะซึมเศร้า วิตกกังวล และโรคไทรอยด์
แนวทางของสมาคม ISSWSH
(Clayton 2018)
ประเมินว่าภาวะความต้องการทางเพศต่ำที่ทำให้ทุกข์ใจ (HSDD) พบในผู้หญิงวัยผู้ใหญ่ราว 10%
ข้อสรุปสำคัญคือ อารมณ์ทางเพศต่ำเป็นปัญหาเมื่อทำให้ทุกข์ใจ ไม่ใช่ทุกการลดลงต้องรักษา

ความเครียด: ใจลอยมีผลมากกว่าคอร์ติซอล

การศึกษาของ Hamilton 2013
เทียบผู้หญิงที่เครียดเรื้อรังกับกลุ่มที่เครียดระดับปกติ กลุ่มละ 15 คน พบว่ากลุ่มเครียดมีการตอบสนองของอวัยวะเพศต่ำกว่า
มีคอร์ติซอลสูงกว่า และใจลอยมากกว่า แต่เมื่อคิดทุกปัจจัยพร้อมกัน การใจลอยเป็นตัวทำนายเดียวที่มีนัยสำคัญ
อีกการศึกษาใน 30 คน (Hamilton 2008)
พบว่า 20 คนคอร์ติซอลลดลงระหว่างการกระตุ้นทางเพศ และ 9 คนที่คอร์ติซอลเพิ่มขึ้นมีคะแนนความต้องการและการตื่นตัวในชีวิตจริงต่ำกว่า
ความเครียดจึงไม่ได้ “ปิดสวิตช์” อารมณ์แบบอัตโนมัติ แต่ทำให้ใจไม่อยู่กับช่วงเวลานั้น

ภาระงานบ้านที่ไม่เท่ากัน

Harris 2022
ศึกษาผู้หญิงที่มีลูกและอยู่กับคู่ชาย 2 กลุ่ม (677 และ 396 คน) พบว่าคนที่รับภาระงานบ้านในสัดส่วนสูงมีความต้องการทางเพศต่อคู่ต่ำกว่าอย่างมีนัยสำคัญ
โดยผ่านความรู้สึก 2 อย่าง คือ มองคู่เหมือนคนที่ต้องคอยดูแล และ รู้สึกว่าการแบ่งงานไม่เป็นธรรม
นี่คือหลักฐานว่าความต้องการที่ลดลงไม่ได้อยู่ “ในตัวผู้หญิง” อย่างเดียว แต่เกี่ยวกับการแบ่งภาระในบ้านด้วย

การนอนไม่พอ

Kalmbach 2015
ติดตามผู้หญิง 171 คนเป็นเวลา 14 วัน พบว่าคืนที่นอนนานขึ้นสัมพันธ์กับความต้องการทางเพศในวันถัดไปที่สูงขึ้น
และนอนเพิ่ม 1 ชั่วโมงสัมพันธ์กับโอกาสใกล้ชิดกับคู่ที่เพิ่มขึ้น 14% โดยผลนี้ไม่ขึ้นกับอารมณ์และความเหนื่อยระหว่างวัน

ตารางนี้สรุปปัจจัยที่พบบ่อย สิ่งที่ช่วยแยก และสิ่งที่ทำได้ บนมือถือจะแสดงเป็นการ์ด

2. ฮอร์โมนยังปกติจริงไหม และควรตรวจอะไร

ระดับฮอร์โมนในเลือดบอกอะไรไม่ได้มาก

การศึกษาใน JAMA (Davis 2005)
สุ่มผู้หญิงอายุ 18–75 ปี 1,423 คน วิเคราะห์ได้ 1,021 คน พบว่าไม่มีระดับฮอร์โมนเพศชายตัวใดตัวหนึ่งที่ทำนายการทำงานทางเพศต่ำได้
และผู้หญิงส่วนใหญ่ที่ฮอร์โมนบางตัวต่ำก็ไม่ได้มีปัญหาทางเพศ สรุปคือ ระดับฮอร์โมนในเลือดอย่างเดียวบอกไม่ได้ว่าอารมณ์ทางเพศต่ำ
การตรวจฮอร์โมนเพศเป็นชุดจึงไม่จำเป็นสำหรับทุกคน

ยาและโรคที่ควรนึกถึง

• ยาคุมกำเนิดชนิดรวม: การทดลองแบบสุ่มในผู้หญิง 340 คนอายุ 18–35 ปี (Zethraeus 2016) พบว่ายาที่มี levonorgestrel ทำให้คะแนนความต้องการ การตื่นตัว และความสุขลดลงเล็กน้อยใน 3 เดือน แม้ภาพรวมใกล้เคียงยาหลอก
• ยาต้านซึมเศร้า: การวิเคราะห์อภิมาน (Serretti 2009) พบผลข้างเคียงทางเพศจากยาหลายตัวใน 25.8–80.3% ของผู้ใช้ ขณะที่ bupropion และ mirtazapine ไม่ต่างจากยาหลอก การเลือกยาเป็นหน้าที่ของแพทย์ผู้สั่ง
• ไทรอยด์ต่ำ: การวิเคราะห์อภิมาน 7 การศึกษา (Wang 2020) พบว่าไทรอยด์ต่ำเพิ่มความเสี่ยงปัญหาทางเพศ (odds ratio 3.912) ส่วนไทรอยด์ต่ำแบบไม่มีอาการมีผลน้อย

ฮอร์โมนเพศชายเสริมไม่ใช่คำตอบในวัยนี้

แถลงการณ์ร่วมนานาชาติ (Davis 2019)
ที่ได้รับการรับรองจากหลายสมาคม สนับสนุนฮอร์โมนเพศชายเฉพาะผู้หญิงวัยหมดประจำเดือนที่มีภาวะความต้องการต่ำที่ทุกข์ใจ เพราะข้อมูลในวัยอื่นยังไม่พอ
ไม่แนะนำฮอร์โมนเพศชายในผู้หญิงก่อนหมดประจำเดือน และไม่ควรซื้อฮอร์โมนหรืออาหารเสริมเพิ่มอารมณ์ทางเพศมาใช้เอง

3. ความต้องการแบบเกิดขึ้นเองกับแบบตอบสนอง

Basson 2000
เสนอแบบจำลองว่าผู้หญิงที่อยู่กับคู่มานานหลายคนไม่ได้รู้สึกอยากก่อน แต่เริ่มจากความรู้สึกเป็นกลาง
แล้วเปิดใจเพราะอยากใกล้ชิด เมื่อได้สัมผัสและบรรยากาศที่ใช่ ความตื่นตัวและความต้องการจึงตามมา
เป้าหมายของแบบจำลองคือไม่ให้ตีความรูปแบบนี้ว่าผิดปกติ

ไม่ได้แบ่งตายตัวตามเพศ

การศึกษาในผู้หญิง 174 คน (Nowosielski 2016)
พบว่า 40.8% เลือกแบบผสม 28.7% แบบเส้นตรงที่อยากก่อน 19.5% แบบวงจรตอบสนอง และ 10.9% แบบอื่น
และความยากในความสัมพันธ์ทำนายรูปแบบที่เลือกได้ดีกว่าการมีปัญหาทางเพศ
รูปแบบที่พบมากที่สุดคือแบบผสม ไม่ได้แบ่งตายตัวตามเพศ
การบอกว่า “ผู้ชายแค่มีอารมณ์” จึงเป็นการเหมารวม ผู้ชายเองก็ได้รับผลจากความเครียดและความสัมพันธ์
(ดู ปัญหาแข็งตัวจากความกดดันในคู่รักระยะยาว)

4. ความต้องการไม่ตรงกับคู่: ปกติไหม และทำอย่างไร

การศึกษาในคู่แต่งงาน 1,054 คู่ (Willoughby 2014)
พบว่ายิ่งช่องว่างระหว่างความต้องการกับสิ่งที่เกิดขึ้นจริงมาก ยิ่งสัมพันธ์กับความพึงพอใจและความมั่นคงในความสัมพันธ์ที่ลดลง และความขัดแย้งที่มากขึ้น
อีกการศึกษาใน 229 คน (Vowels 2020)
รวบรวมวิธีรับมือได้ 17 วิธีใน 5 กลุ่ม และพบว่า วิธีที่ทำร่วมกับคู่ เช่น คุยกันหรือทำกิจกรรมใกล้ชิดอื่นด้วยกัน
สัมพันธ์กับความพึงพอใจทางเพศและความสัมพันธ์ที่สูงกว่าการรับมือคนเดียว

ไม่ควรมีใครถูกกดดันให้มีเพศสัมพันธ์ การยอมเพื่อให้จบการทะเลาะมักทำให้ความต้องการลดลงอีก
การคุยที่ได้ผลคือคุยนอกห้องนอน ใช้คำว่า “เรา” แทนการโทษ และตกลงรูปแบบความใกล้ชิดที่ทั้งสองคนสบายใจ

5. 4 แนวทางที่มีงานวิจัยรองรับ

แนวทางที่ 1: แบ่งภาระในบ้านให้เป็นธรรม

จากผลของ Harris 2022 การแบ่งงานบ้านเป็นปัจจัยที่ปรับได้โดยตรง ให้แบ่ง ทั้งงานและการคิดวางแผน
เช่น ให้คู่รับผิดชอบเรื่องหนึ่งทั้งหมดตั้งแต่จำ วางแผน จนทำเสร็จ ไม่ใช่รอให้บอกทีละอย่าง

แนวทางที่ 2: นอนให้พอก่อนคาดหวังอารมณ์

จาก Kalmbach 2015 การนอนเพิ่มขึ้นสัมพันธ์กับความต้องการในวันถัดไป ถ้ามีลูกเล็ก ให้สลับเวรตื่นกลางคืนกับคู่
และถ้านอนไม่หลับเรื้อรังควรปรึกษาแพทย์

แนวทางที่ 3: คุยกับคู่แบบทีมเดียวกัน

จาก Vowels 2020 วิธีที่ทำร่วมกันสัมพันธ์กับความพึงพอใจที่สูงกว่า อธิบายให้คู่เข้าใจเรื่องความต้องการแบบตอบสนอง
นัดเวลาใกล้ชิดที่ไม่มีความกดดันว่าต้องจบที่เพศสัมพันธ์ และให้ทั้งคู่ปฏิเสธได้โดยไม่มีใครรู้สึกผิด

แนวทางที่ 4: การบำบัดแบบฝึกสติและเพศบำบัด

การวิเคราะห์อภิมาน 20 การทดลอง (Frühauf 2013)
พบว่าการบำบัดทางจิตใจลดความรุนแรงของปัญหาทางเพศได้ (ขนาดผล 0.58) โดยหลักฐานดีที่สุดในภาวะความต้องการต่ำของผู้หญิง
การบำบัดกลุ่มแบบฝึกสติ 4 ครั้ง ครั้งละ 90 นาทีในผู้หญิง 117 คน
(Brotto 2014)
เพิ่มความต้องการและความพึงพอใจได้ชัด และการทดลองแบบสุ่มในผู้หญิง 148 คน 8 ครั้ง
(Brotto 2021)
พบว่าดีขึ้นต่อเนื่องถึง 12 เดือน และราวครึ่งหนึ่งรายงานว่าดีขึ้นปานกลางถึงมาก

ตารางสรุป 4 แนวทาง สิ่งที่ทำ หลักฐาน และข้อควรระวัง บนมือถือจะแสดงเป็นการ์ด

6. ตารางเปรียบเทียบทางเลือก: ปรับชีวิต บำบัด และยา

เปรียบเทียบทางเลือกด้วยชื่อกลุ่มยาหรือชื่อสามัญเท่านั้น บนมือถือจะแสดงเป็นการ์ด

7. เช็กความเชื่อที่พบบ่อย

• “ฮอร์โมนวัย 34 ยังปกติ จึงไม่ต้องตรวจอะไร” — ฮอร์โมนเพศมักไม่ใช่คำตอบ แต่ยาคุมกำเนิด ยาต้านซึมเศร้า ไทรอยด์ และช่วงหลังคลอดควรถูกนึกถึง
• “คอร์ติซอลปิดอารมณ์ทางเพศแบบอัตโนมัติ” — การศึกษาพบว่าการใจลอยทำนายการตอบสนองที่ลดลงได้ดีกว่าคอร์ติซอล
• “ผู้หญิงต้องมีความรู้สึกก่อนเสมอ ผู้ชายแค่มีอารมณ์” — รูปแบบที่พบมากที่สุดคือแบบผสม และผู้ชายก็ได้รับผลจากความเครียด
• “อารมณ์ลดลงแปลว่ารักน้อยลงหรือผิดปกติ” — เป็นปัญหาเมื่อทำให้ทุกข์ใจ และมักสะท้อนภาระชีวิตมากกว่าความรัก
• “ตรวจฮอร์โมนแล้วเสริมฮอร์โมนเพศชายก็จบ” — ไม่แนะนำในผู้หญิงก่อนหมดประจำเดือน และระดับฮอร์โมนไม่ได้ทำนายอารมณ์

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

ทำไมผู้หญิงอายุ 30 กว่าที่ฮอร์โมนยังปกติถึงอารมณ์ทางเพศลดลง?

สาเหตุที่พบบ่อยในวัยนี้คือความเครียดเรื้อรัง สมาธิที่ถูกดึงไปกับงานและภาระในบ้าน การนอนไม่พอ และความสัมพันธ์กับคู่ งานวิจัยในผู้หญิงที่มีลูกและอยู่กับคู่ชาย 2 การศึกษา (677 และ 396 คน) พบว่าคนที่รับภาระงานบ้านมากกว่ามีความต้องการทางเพศต่อคู่ต่ำกว่า อย่างไรก็ตาม ยาคุมกำเนิด ยาต้านซึมเศร้า ไทรอยด์ต่ำ ช่วงหลังคลอดหรือให้นม และภาวะซึมเศร้าก็ทำให้อารมณ์ลดลงได้ จึงไม่ควรสรุปว่าเป็นเรื่องความเครียดอย่างเดียว

ความเครียดทำให้อารมณ์ทางเพศลดลงได้อย่างไร?

การศึกษาที่เทียบผู้หญิงที่เครียดเรื้อรังกับกลุ่มที่เครียดระดับปกติ กลุ่มละ 15 คน พบว่ากลุ่มเครียดมีการตอบสนองของอวัยวะเพศต่ำกว่า มีคอร์ติซอลสูงกว่า และใจลอยมากกว่า โดยสิ่งที่ทำนายการตอบสนองที่ลดลงได้ดีที่สุดคือการใจลอยหรือคิดเรื่องอื่น ไม่ใช่คอร์ติซอล ความเครียดจึงลดอารมณ์ทั้งผ่านฮอร์โมนและผ่านการที่ใจไม่อยู่กับปัจจุบัน การลดภาระและฝึกสติจึงช่วยได้

ความต้องการแบบเกิดขึ้นเองกับแบบตอบสนองต่างกันอย่างไร?

ความต้องการแบบเกิดขึ้นเองคือรู้สึกอยากก่อนมีสัมผัส ส่วนแบบตอบสนองคือเริ่มจากความรู้สึกเฉยๆ แต่เปิดใจเพราะอยากใกล้ชิด แล้วความต้องการค่อยตามมาหลังได้สัมผัสและบรรยากาศที่ใช่ แบบจำลองของ Basson อธิบายรูปแบบหลังในผู้หญิงที่อยู่กับคู่มานาน แต่การศึกษาในผู้หญิง 174 คนพบว่า 40.8% เลือกแบบผสม 28.7% แบบเส้นตรง และ 19.5% แบบวงจรตอบสนอง รูปแบบที่พบมากที่สุดคือแบบผสม ไม่ได้แบ่งตายตัวตามเพศ

ความต้องการไม่ตรงกับแฟนผิดปกติไหม และควรคุยอย่างไร?

ความต้องการไม่เท่ากันพบได้บ่อยในคู่ที่อยู่ด้วยกันนาน การศึกษาในคู่แต่งงาน 1,054 คู่พบว่าช่องว่างที่มากขึ้นสัมพันธ์กับความพึงพอใจในความสัมพันธ์ที่ลดลงและความขัดแย้งที่มากขึ้น อีกการศึกษาใน 229 คนพบว่าวิธีที่ทำร่วมกับคู่ เช่น คุยกันเปิดใจหรือใช้เวลาใกล้ชิดแบบไม่ต้องมีเพศสัมพันธ์ สัมพันธ์กับความพึงพอใจที่สูงกว่าการรับมือคนเดียว ให้คุยแบบทีมเดียวกัน ไม่โทษกัน และไม่ควรมีใครถูกกดดันให้มีเพศสัมพันธ์

ควรตรวจฮอร์โมนหรือเลือดอะไรบ้าง?

การศึกษาในผู้หญิง 1,021 คนพบว่าไม่มีระดับฮอร์โมนเพศชายตัวใดตัวหนึ่งที่ทำนายอารมณ์ทางเพศต่ำได้ จึงไม่จำเป็นต้องตรวจฮอร์โมนเพศเป็นประจำ แพทย์จะเลือกตรวจตามอาการ เช่น ค่าไทรอยด์เมื่อเหนื่อยง่าย ขี้หนาว หรือน้ำหนักขึ้น ตรวจการตั้งครรภ์หรือค่าโปรแลกตินเมื่อประจำเดือนผิดปกติหรือมีน้ำนมไหล และทบทวนยาที่ใช้อยู่ทั้งหมด รวมถึงคัดกรองภาวะซึมเศร้าและวิตกกังวล

ยาคุมกำเนิดหรือยาต้านซึมเศร้าทำให้อารมณ์ทางเพศลดลงได้ไหม?

ได้ การทดลองแบบสุ่มในผู้หญิง 340 คนอายุ 18–35 ปีพบว่ายาคุมชนิดรวมที่มี levonorgestrel ทำให้คะแนนด้านความต้องการ การตื่นตัว และความสุขลดลงเล็กน้อยใน 3 เดือน แม้ภาพรวมการทำงานทางเพศใกล้เคียงยาหลอก ส่วนการวิเคราะห์อภิมานพบผลข้างเคียงทางเพศจากยาต้านซึมเศร้าหลายตัวใน 25.8–80.3% ของผู้ใช้ ห้ามหยุดยาเอง ให้ปรึกษาแพทย์ผู้สั่งเรื่องการปรับยาหรือเปลี่ยนวิธีคุมกำเนิด

มียาหรือฮอร์โมนช่วยเพิ่มอารมณ์ทางเพศในผู้หญิงไหม?

แนวทางของสมาคม ISSWSH ให้เริ่มจากการให้ความรู้ แก้ปัจจัยที่ปรับได้ และเพศบำบัดก่อน ยา flibanserin ได้รับอนุมัติในสหรัฐอเมริกาสำหรับผู้หญิงก่อนหมดประจำเดือนที่มีภาวะความต้องการทางเพศต่ำที่ทำให้ทุกข์ใจ แต่ต้องใช้ภายใต้การดูแลของแพทย์ ส่วนแถลงการณ์ร่วมนานาชาติปี 2019 สนับสนุนฮอร์โมนเพศชายเฉพาะผู้หญิงวัยหมดประจำเดือน ไม่แนะนำฮอร์โมนเพศชายในผู้หญิงก่อนหมดประจำเดือน และไม่ควรซื้ออาหารเสริมเพิ่มอารมณ์ทางเพศกินเอง

เมื่อไรควรพบแพทย์?

อารมณ์ทางเพศต่ำเป็นปัญหาเมื่อทำให้ทุกข์ใจ เป็นต่อเนื่องหลายเดือน หรือกระทบความสัมพันธ์ ควรพบแพทย์หรือสูตินรีแพทย์ และควรรีบพบแพทย์เมื่อเจ็บหรือมีเลือดออกขณะมีเพศสัมพันธ์ เศร้าหรือหมดความสนใจแทบทุกเรื่องนานเกิน 2 สัปดาห์ อาการเริ่มหลังเปลี่ยนยา หลังคลอดแล้วเศร้าหรือวิตกมาก หรือถูกกดดันหรือทำร้าย ถ้ามีความคิดทำร้ายตัวเองให้โทร 1323 หรือ 1669 ทันที

กลไกทางวิทยาศาสตร์แบบย่อ (Scientific mechanism)

สรุปโดย ผศ.ดร.นรวิชญ์ ราษฎร์พิบูลย์:
ความต้องการทางเพศเกิดจากการที่สมองประเมินว่าช่วงเวลานั้นปลอดภัย น่าพอใจ และมีความหมาย แล้วส่งสัญญาณให้ร่างกายตื่นตัว
เมื่อเครียดเรื้อรัง แกนสมองส่วนไฮโปทาลามัส ต่อมใต้สมอง และต่อมหมวกไตทำงานมากขึ้น คอร์ติซอลสูงขึ้น และความสนใจถูกดึงไปที่งานที่ยังค้าง
ผลคือสัญญาณทางเพศที่เข้ามาถูกประมวลผลน้อยลง ซึ่งสอดคล้องกับการที่การใจลอยทำนายการตอบสนองได้ดีกว่าคอร์ติซอล
การนอนไม่พอลดพลังงานและความไวของระบบรางวัลในสมองในวันถัดไป ส่วนยาคุมกำเนิดชนิดรวมเพิ่มโปรตีนที่จับฮอร์โมนเพศในเลือด ซึ่งเป็นหนึ่งในกลไกที่ถูกเสนอ
และยาต้านซึมเศร้ากลุ่มที่เพิ่มเซโรโทนินอาจกดระบบที่กระตุ้นความต้องการ
ในความต้องการแบบตอบสนอง แรงจูงใจด้านความใกล้ชิดเป็นตัวเริ่มวงจร ดังนั้นความรู้สึกไม่เป็นธรรมหรือถูกกดดันจึงตัดวงจรได้ตั้งแต่ต้น

อ่านต่อ: คู่มือที่เกี่ยวข้อง