หมวดหมู่: อายุรศาสตร์ระบบทางเดินอาหารและประสาททางเดินอาหาร (Neuro-Gastroenterology)
ถอดรหัส Functional Dyspepsia (FD): เมื่อส่องกล้องไม่เจอแผล แต่ปวดอืดแน่นท้องไม่หาย
Functional Dyspepsia (FD) คือโรคกระเพาะทำงานผิดปกติโดยตรวจไม่พบแผลหรือโครงสร้างผิดปกติ (ตาม
Rome IV)
เกิดจาก visceral hypersensitivity (เส้นประสาทไวเกิน),
การคลายตัว/บีบตัวของกระเพาะผิดปกติ (impaired accommodation, delayed gastric emptying)
และ gut-brain axis แบ่งเป็น PDS (อืดแน่นหลังอาหาร) และ EPS (ปวดแสบลิ้นปี่)
การรักษาใช้ prokinetics (itopride, metoclopramide), neuromodulators ขนาดต่ำ (amitriptyline, sertraline)
ร่วมปรับมื้ออาหารและจัดการความเครียด — ไม่ใช่แค่ยาลดกรด (PPI) อย่างเดียว
1. รู้จัก Functional Dyspepsia: โรคกระเพาะที่ไม่พบแผลทางกายภาพ
FD เป็นหนึ่งในโรคทางเดินอาหารฟังก์ชัน (functional GI disorder) ที่พบบ่อย — อาการเรื้อรัง ≥3 เดือน
โดย EGD ไม่พบแผล มะเร็ง หรือโครงสร้างผิดปกติที่อธิบายอาการได้
ไม่ใช่ “คิดไปเอง” — เป็น dysregulation ของการรับรู้และการเคลื่อนไหวของกระเพาะ
(PubMed)
2. เจาะลึก 2 ชนิดตาม Rome IV: PDS vs EPS
| ลักษณะ | PDS (Postprandial Distress Syndrome) | EPS (Epigastric Pain Syndrome) | ยาหลักที่มักใช้ |
|---|---|---|---|
| อาการหลัก | อืด แน่น อิ่มเร็ว จุกหลังมื้อ | ปวดแสบ แสบร้อนลิ้นปี่ | PDS → prokinetics; EPS → PPI ± neuromodulator |
| ช่วงเวลา | หลังอาหารเป็นหลัก | ท้องว่างหรือไม่สัมพันธ์มื้อ | — |
| กลไกเด่น | Impaired accommodation, delayed emptying | Visceral hypersensitivity, acid sensitivity | itopride, domperidone / amitriptyline ขนาดต่ำ |
3. 3 กลไกเบื้องหลัง: Visceral Hypersensitivity, Motility & Gut-Brain Axis
Visceral Hypersensitivity
เส้นประสาททางเดินอาหารไวต่อแรงดัน/แก๊สมากกว่าปกติ — สมองรับรู้เป็นเจ็บปวดหรืออืดแน่นรุนแรง
Gastric Motility & Accommodation
กระเพาะไม่คลายตัวรับอาหาร (impaired accommodation) หรือส่งอาหารลงลำไส้ช้า (delayed gastric emptying) → อิ่มเร็ว อืด
Gut-Brain Axis
ความเครียด วิตกกังวล นอนไม่พอ ส่งผ่าน
gut-brain axis
และ vagus nerve กระทบ motility และความไวของเยื่อบุ
วิเคราะห์ระดับความรุนแรงและรับคำแนะนำเฉพาะบุคคลจาก Advisory team ของเรา
4. แนวทางการรักษา: จาก PPI ถึง Neuromodulators
| กลุ่มยา | ตัวอย่าง (ชื่อสามัญ) | กลไก | เหมาะกับ |
|---|---|---|---|
| PPI | omeprazole, pantoprazole | ลดกรด | EPS, acid-sensitive |
| Prokinetics | itopride, metoclopramide, domperidone | เร่ง gastric emptying | PDS, อืดหลังมื้อ |
| Neuromodulators | amitriptyline, sertraline (ขนาดต่ำ) | ลด visceral hypersensitivity | EPS/PDS เรื้อรัง + ความเครียด |
| Herbal/ adjunct | peppermint oil (enteric-coated) | คลาย smooth muscle | อืด แก๊ส (ตามแพทย์) |
การเลือกยาต้องอิงชนิด PDS/EPS และประวัติผู้ป่วย — ห้ามปรับยาเอง
5. ปรับไลฟ์สไตล์และระบบประสาทอัตโนมัติ
- มื้อเล็ก 4–5 ครั้ง/วัน เคี้ยวละเอียด งดไขมันสูง อาหารเผ็ด ชา กาแฟ น้ำอัดลม
- หายใจช้า สมาธิ gut-focused psychotherapy / CBT
- นอน 7–8 ชม. จัดการความเครียด — ลดการกระตุ้น gut-brain axis
สัญญาณเตือน (Red Flags) — ต้องตรวจซ้ำ
- อาเจียนเป็นเลือด อุจจาระดำ
- อายุ >45 ปี มีอาการใหม่รุนแรง
- อาการเปลี่ยนแปลงจากเดิมอย่างชัดเจน
- โลหิตต่ำ หรือมีครอบครัวมะเร็งกระเพาะ
กลไกทางวิทยาศาสตร์ (สรุปโดยผู้เขียน)
ผศ.ดร.นรวิชญ์ ราษฎร์พิบูลย์:
FD = Rome IV diagnosis of exclusion after structural disease ruled out.
Pathophysiology triad: hypersensitivity + motility/accommodation + central modulation via gut-brain axis.
Treatment is subtype-directed (PDS vs EPS) — PPI alone insufficient for many PDS patients.
คำถามที่พบบ่อย (FAQ)
FD คืออะไร ทำไมส่องกล้องไม่เจอแผล?
โรคฟังก์ชันกระเพาะ — ไม่มีแผลทางกายภาพ แต่มีอาการจริงจากระบบประสาท/motility
PDS กับ EPS ต่างกันอย่างไร?
PDS = อืดหลังมื้อ; EPS = ปวดแสบลิ้นปี่
ความเครียดเกี่ยวไหม?
ใช่ — gut-brain axis กระตุ้นและทำให้อาการรุนแรงขึ้น
รักษาอย่างไรนอก PPI?
Prokinetics, neuromodulators ขนาดต่ำ, ปรับมื้ออาหาร, psychotherapy
ต้องส่องกล้องไหม?
ครั้งแรกควร EGD เพื่อตัด organic disease — ไม่มี red flags อาจตาม guideline แพทย์
หายได้ไหม?
ควบคุมได้ดีด้วยการรักษาแบบบูรณาการ — ไม่ใช่โรคจินตนาการ
อ้างอิงทางวิชาการ (E-E-A-T)
ข้อจำกัดความรับผิดทางการแพทย์
บทความนี้เป็นแนวทางทั่วไป ไม่แทนการวินิจฉัย Rome IV หรือการสั่งยาโดยแพทย์ หากมี red flags ให้พบแพทย์ทันที
ผู้เรียบเรียง: ผศ.ดร.นรวิชญ์ ราษฎร์พิบูลย์