ลมพิษเป็นเกิน 6 สัปดาห์ ทำไมไม่หาย? ต้องหาสาเหตุอะไร และเมื่อไรอาจไม่ใช่ลมพิษธรรมดา
เมื่อไรโทร 1669
หน้าลมพิษของ NHS ที่ทบทวน 26 เมษายน 2024 ให้โทร 999 ถ้าปาก ลิ้น หรือคอบวมทันที หายใจเร็วหรือหายใจลำบาก คอแน่นหรือกลืนลำบาก ผิว ลิ้น หรือปากซีดหรือคล้ำ สับสน ง่วง หรือเวียนหัวทันที เป็นลมจนปลุกไม่ตื่น หรือเด็กตัวนิ่มไม่ตอบสนอง ในไทยใช้เบอร์ 1669 รายการนี้คนละเรื่องกับผื่นคันที่นัดตามปกติ
หน้าเดียวกันยังมีคำแนะนำให้พบแพทย์ด่วนถ้าผื่นใหม่ไม่ดีขึ้นใน 2 วัน คำนั้นใช้กับผื่นชุดใหม่ ไม่ได้แปลว่าลมพิษที่เป็นมา 2 เดือนเป็นเหตุโทร 1669
คำตอบสั้น
ลมพิษเกิน 6 สัปดาห์คือ chronic urticaria และมักไม่ใช่แพ้อาหารตัวเดียว ปื้นทั่วไปมักยุบภายใน 24 ชั่วโมงโดยไม่ทิ้งรอยช้ำ ถ้าปื้นเดิมอยู่นานกว่านั้น เจ็บ หรือทิ้งรอยช้ำ ให้แพทย์แยกโรคอื่น ยาเริ่มต้นคือง่วงน้อยและกินต่อเนื่อง ห้ามปรับขนาดเอง
ก่อนพบแพทย์
ถ่ายรูปปื้นตอนขึ้นใหม่ หลัง 6 ชั่วโมง และหลัง 24 ชั่วโมง แล้วจดว่ายุบเองหรือเหลือรอยจากการเกา
เกิน 6 สัปดาห์เปลี่ยนกรอบ
แนวทาง EAACI, GA²LEN, EuroGuiDerm และ APAAACI ปี 2022 ซึ่งตีพิมพ์ใน Allergy ให้นิยามลมพิษเรื้อรังว่ามีปื้น angioedema หรือทั้งสองอย่างนานกว่า 6 สัปดาห์ อาจเป็นทุกวันหรือเป็น ๆ หาย ๆ ลมพิษเฉียบพลันคือ 6 สัปดาห์หรือน้อยกว่า AAAAI ใช้เส้นเดียวกัน และระบุว่าลมพิษเรื้อรังมีสองแบบ คือขึ้นเองกับถูกกระตุ้น DermNet ใช้ประวัติเกิน 6 สัปดาห์ของปื้นที่อยู่ไม่ถึง 24 ชั่วโมงและไม่มีตัวกระตุ้นทางกายภาพ เป็นส่วนหนึ่งของการวินิจฉัย chronic spontaneous urticaria
British Association of Dermatologists นับเป็นเรื้อรังเมื่อปื้นเป็นทุกวันหรือเกือบทุกวันต่อเนื่อง 6 สัปดาห์หรือมากกว่า ดังนั้นเดือนที่สองไม่ใช่ลมพิษเฉียบพลันที่ต้องหาอาหารตัวเดียวให้เจอเสมอไป AAAAI บอกว่าสาเหตุของ chronic spontaneous urticaria มักไม่ทราบครบ และโดยทั่วไปไม่ได้เกิดจากภูมิแพ้ British Association of Dermatologists ปี 2021 บอกว่าในลมพิษเฉียบพลันหาสาเหตุไม่ได้มากกว่าครึ่ง และใน chronic spontaneous urticaria ก็หาสาเหตุเดียวไม่พบบ่อย
ขึ้นเองกับมีตัวกระตุ้น
แนวทางปี 2022 แบ่งลมพิษเรื้อรังเป็น spontaneous กับ inducible กลุ่ม inducible รวมการขีดผิวแล้วขึ้นตามรอย ความเย็น แรงกดที่อาการมาช้า แสงแดด ความร้อน การสั่น เหงื่อหรืออุณหภูมิที่สูงขึ้นซึ่งเรียก cholinergic การสัมผัส และน้ำซึ่งเรียก aquagenic คนหนึ่งมีได้มากกว่าหนึ่งแบบ
AAAAI แยก dermatographism ว่าเกิดตามรอยเกาหรือเสื้อรัด และ cholinergic ว่าสัมพันธ์กับเหงื่อหรืออุณหภูมิที่สูงขึ้น คำว่าอาบน้ำแล้วขึ้นจึงยังไม่ใช่หลักฐานว่าแพ้น้ำ ต้องจดว่าน้ำร้อนหรือไม่ มีเหงื่อหรือไม่ ถูผิวหรือไม่ และผื่นขึ้นตามรอยหรือคนละแบบ ช่วงเย็นถึงดึกเป็นเวลาที่ควรจด ไม่ใช่ชื่อสาเหตุ
ปื้นเดิมเกิน 24 ชั่วโมงหรือทิ้งรอย
แนวทางปี 2022 บอกว่าปื้นลมพิษมีสามลักษณะ รวมทั้งผิวกลับสู่ปกติ โดยมากภายใน 30 นาทีถึง 24 ชั่วโมง AAAAI บอกว่าแต่ละปื้นมักจางภายใน 24 ชั่วโมงและผิวกลับปกติโดยไม่ทิ้งรอยหรือช้ำ DermNet บอกว่าใน chronic spontaneous urticaria แต่ละปื้นมักยุบหรือเปลี่ยนรูปร่างภายใน 24 ชั่วโมง British Association of Dermatologists บอกว่าปื้นโดยทั่วไปอยู่ได้ถึง 24 ชั่วโมง ส่วน angioedema อยู่ได้นานกว่า ถึง 72 ชั่วโมง
ถ้ารอยคล้ำมาจากการเกาจนผิวถลอก นั่นคนละเรื่องกับปื้นเดิมที่อยู่เกิน 24 ชั่วโมงแล้วทิ้งรอยช้ำ หน้านี้ไม่วินิจฉัยจากรูป
แนวทางปี 2022 แยก urticarial vasculitis ออกจากลมพิษ เพราะกลไกและภาพต่างกัน และเนื้อเยื่อของลมพิษไม่มีการตายของผนังหลอดเลือด British Association of Dermatologists บอกว่าปื้นของโรคนี้มักอยู่นาน อาจเจ็บมากกว่าคัน และบางครั้งทิ้งรอยช้ำหรือสีที่เปลี่ยนหลังผื่นยุบ มักมีอาการทั้งตัว อาจมีข้อหรือไตเกี่ยวข้อง และค่าการอักเสบสูง การยืนยันต้องใช้ชิ้นเนื้อ ซึ่งการเปลี่ยนแปลงใต้กล้องมักบาง
ตรวจอะไร และอะไรไม่ต้องตรวจกว้าง
DermNet บอกว่าการวินิจฉัยใช้ประวัติและการตรวจร่างกาย แนวทางปี 2022 แนะนำการตรวจพื้นฐานที่จำกัด ได้แก่ ความสมบูรณ์ของเม็ดเลือดแบบแยกชนิด และ CRP หรือ ESR ในหน่วยเฉพาะทางให้เพิ่ม IgE รวมและ IgG ต่อไทรอยด์เปอร์ออกซิเดส การตรวจอื่นทำเมื่อประวัติหรือการตรวจชี้ British Association of Dermatologists ให้พิจารณาการตรวจเริ่มต้นเมื่อมีเหตุทางคลินิก ไม่แนะนำให้งดอาหารเป็นกิจวัตร ถ้าประวัติชี้ว่าอาหารมีส่วนจึงค่อยตรวจเพิ่ม และบอกว่า TSH กับแอนติบอดีต่อไทรอยด์อาจมีประโยชน์เพราะมีความสัมพันธ์กับภูมิคุ้มกันต่อไทรอยด์ ไม่ได้แปลว่าทุกลมพิษเรื้อรังเป็นโรคไทรอยด์
AAAAI บอกว่าบางรายสัมพันธ์กับภาวะภูมิคุ้มกันของตนเอง รวมไทรอยด์ ข้ออักเสบรูมาตอยด์ หรือ lupus แต่ในกรณีนั้นมักมีอาการอื่น เช่น ปวดข้อหรือไข้ แนวทางปี 2022 อธิบายกลไกของ chronic spontaneous urticaria ได้ทั้ง autoantibodies ชนิด IgE ต่อสิ่งในตัวเอง และ autoantibodies ที่กระตุ้น mast cell และยังมีกลุ่มที่ยังไม่ทราบกลไก ไม่ได้หมายความว่าทุกคนเป็นโรคภูมิแพ้ตนเอง
ยาแก้ปวดกลุ่ม NSAID เป็นยาที่แนวทางปี 2022 บอกว่ากระตุ้นให้อาการกำเริบได้บ่อยที่สุด สูงสุดราว 1 ใน 4 ของผู้ป่วยในถ้อยคำของเอกสารนั้น ตัวเลขนี้ไม่ใช่โอกาสของคนที่กำลังอ่าน ให้บอกแพทย์ถ้าใช้ ibuprofen, naproxen หรือ diclofenac เอกสารเดียวกันเอ่ย paracetamol และยายับยั้ง COX-2 ว่ามักทนได้ดีกว่า การเปลี่ยนยาเป็นหน้าที่ของแพทย์
ขั้นยาเป็นของแพทย์
แนวทางปี 2022 ให้ใช้ยาต้านฮิสตามีนรุ่นที่สองที่ง่วงน้อยทุกวันจนกว่าจะไม่จำเป็น ไม่ใช้แบบกินเฉพาะตอนคันเป็นหลัก และไม่แนะนำรุ่นแรกที่ง่วงมากเป็นการรักษาประจำ British Association of Dermatologists ให้ข้อเสนอแรงในทางเดียวกัน และให้พิจารณาเปลี่ยนไปอีกตัวในรุ่นที่สองได้ถ้าตัวแรกไม่เหมาะ หน้านี้ไม่เขียนขนาด และไม่ให้ผู้อ่านเพิ่มขนาดเอง แม้แนวทางจะอนุญาตให้แพทย์ปรับขนาดของยาตัวเดิมก่อนไปยาอื่น
ถ้ายาต้านฮิสตามีนรุ่นที่สองในขนาดที่แพทย์ปรับแล้วยังไม่พอ แนวทางปี 2022 แนะนำให้เพิ่ม omalizumab ซึ่งเป็นยาที่ได้รับอนุญาตสำหรับ chronic spontaneous urticaria ถ้ายังไม่พอ เอกสารแนะนำให้พิจารณา ciclosporin ซึ่งใช้แบบนอกข้อบ่งชี้และมีผลข้างเคียงมากกว่า จึงไม่ใช่ยามาตรฐานตัวแรก British Association of Dermatologists ให้ omalizumab เพิ่มจากยาต้านฮิสตามีนเมื่อขั้นแรกไม่พอ และไม่ให้สเตียรอยด์ทั้งตัวเป็นการรักษาระยะยาว เว้นแต่ไม่มีทางอื่น สเตียรอยด์ระยะสั้นไม่กี่วันเป็นการช่วยช่วงที่อาการรุนแรงได้ตามเอกสารนั้น ไม่ใช่ยากินต่อเนื่อง
หน้า AAAAI วันที่ 18 มิถุนายน 2026 ระบุเพิ่มว่า dupilumab และ remibrutinib ได้รับการอนุมัติสำหรับลมพิษเรื้อรังบางบริบท สองชื่อนี้ไม่อยู่ในลำดับสามขั้นของแนวทางปี 2022 จึงไม่ถูกนำมารวมเป็นสูตรเดียว แพทย์เป็นผู้เลือก หน้าเดียวกันบอกว่าในกลุ่ม chronic spontaneous urticaria ประมาณครึ่งหนึ่งตอบต่อยาต้านฮิสตามีนตามที่หน้านั้นอธิบาย และในคนที่ไม่ดีขึ้น 65 ใน 100 ตอบต่อ omalizumab และบอกว่าครึ่งหนึ่งดีขึ้นใน 1 ถึง 2 ปี ส่วน 80 ถึง 90 ใน 100 ดีขึ้นใน 5 ปี แล้วยังกลับมาใหม่ได้ ตัวเลขเหล่านี้เป็นของกลุ่มในหน้านั้น ไม่ใช่กำหนดของคนคนเดียว
เป้าหมายของแนวทางปี 2022 คือให้ปลอดอาการจนกว่าโรคจะสงบเอง ไม่ใช่ให้ทนรอ
คำถามก่อนพบแพทย์
- ผื่นนี้เข้าเกณฑ์ chronic urticaria หรือไม่?
- เป็นแบบขึ้นเองหรือมีตัวกระตุ้น?
- แต่ละปื้นยุบภายใน 24 ชั่วโมงหรือไม่?
- รอยคล้ำมาจากตัวผื่นหรือจากการเกา?
- มีเหตุให้สงสัย urticarial vasculitis หรือไม่ และต้องตัดชิ้นเนื้อหรือไม่?
- ความร้อน น้ำอุ่น เหงื่อ การออกกำลัง การเกา หรือแรงกดเป็นตัวกระตุ้นหรือไม่?
- มีปาก หนังตา หรือหน้าบวมหรือไม่?
- ต้องตรวจอะไร และอะไรไม่จำเป็น?
- ต้องตรวจภูมิแพ้อาหารแบบแผงกว้างหรือไม่?
- ยาที่ใช้อยู่ โดยเฉพาะ NSAID อาจทำให้อาการกำเริบหรือไม่?
- ยาต้านฮิสตามีนที่ใช้เหมาะกับลมพิษเรื้อรังหรือยัง และควรกินทุกวันหรือไม่?
- ถ้าคุมไม่ได้ ขั้นต่อไปคืออะไร?
- มีเหตุให้ตรวจไทรอยด์หรือโรคภูมิคุ้มกันหรือไม่?
- อาการแบบใดต้องโทร 1669?
- ควรจด UAS7 หรือ Urticaria Control Test หรือไม่?
สิ่งที่ควรพกไป
- วันที่เริ่ม และรูปตอนขึ้นใหม่ หลัง 6 ชั่วโมง และหลัง 24 ชั่วโมง
- แต่ละปื้นอยู่นานเท่าไร ย้ายตำแหน่งหรือไม่ และหลังยุบเหลือรอยแบบใด
- คัน แสบ หรือเจ็บอย่างไหนเด่น และเคยบวมปาก ตา หรือหน้าหรือไม่
- สิ่งที่เกิดก่อนผื่น เช่น อาบน้ำร้อน เหงื่อ ออกกำลัง เสื้อรัด แรงกด และอาหารที่สงสัยพร้อมเวลา
- ยาทุกชนิด รวม NSAID และอาหารเสริม ชื่อยาต้านฮิสตามีน และกินทุกวันหรือเฉพาะตอนคัน
- ไข้ ปวดข้อ ปวดท้อง และโรคไทรอยด์หรือภูมิคุ้มกันของตนเองและครอบครัว
ลักษณะปื้นบอกคนละเรื่อง
| ลักษณะ | เข้ากับลมพิษทั่วไปหรือไม่ | ต้องคิดอะไรเพิ่ม |
|---|---|---|
| ปื้นยุบภายใน 24 ชั่วโมงและไม่ทิ้งรอย | เข้ากัน | ลมพิษเรื้อรัง ถ้าเป็นนานกว่า 6 สัปดาห์ |
| ปื้นเดิมอยู่นานกว่า 24 ชั่วโมง | ไม่เข้ากับคำนิยามปื้นทั่วไป | ให้แพทย์แยก vasculitis และโรคอื่น |
| คันมาก | พบบ่อย | ยังต้องดูอายุของปื้น |
| เจ็บหรือแสบเด่นกว่าคัน | ไม่ใช่ภาพหลักของปื้นทั่วไป | ประเมินเพิ่ม รวม vasculitis |
| ทิ้งรอยช้ำหรือสีม่วง | AAAAI บอกว่าปื้นทั่วไปไม่ทิ้งรอยช้ำ | แยกว่าเป็นรอยเกาหรือรอยของตัวผื่น |
| ขึ้นตามรอยเกา | เข้ากับ dermatographism ได้ | ลมพิษชนิดถูกกระตุ้น |
| ขึ้นหลังร้อนหรือเหงื่อ | เข้ากับ cholinergic หรือความร้อนได้ | อย่าสรุปว่าแพ้น้ำ |
ผู้เขียนเรียงเรื่องนี้อย่างไร
ผศ.ดร.นรวิชญ์ ราษฎร์พิบูลย์ แยกสามเรื่องที่คนเล่ามักรวมกัน แนวทางปี 2022 ใช้ 6 สัปดาห์เป็นเส้นของลมพิษเรื้อรัง และใช้ 24 ชั่วโมงเป็นลักษณะของปื้นทั่วไป AAAAI กับ DermNet ใช้เส้นเวลาของปื้นเดียวกัน British Association of Dermatologists บอกว่าปื้นที่อยู่นาน เจ็บ และทิ้งรอยช้ำต้องคิดถึง vasculitis ซึ่งยืนยันด้วยชิ้นเนื้อ ไม่ใช่ด้วยรูปอย่างเดียว
อ่านต่อเมื่อคำถามเปลี่ยน
- ผื่นคันทั้งตัวที่เคยมีเสียงหายและสัญญาณแพ้รุนแรง เป็นคำถามเรื่องแพ้รุนแรง ไม่ใช่คำตอบของลมพิษที่เป็นมา 2 เดือน
- ผื่นลมพิษหลังเปลี่ยนยาฮอร์โมน เป็นคำถามว่ายาตัวใหม่เกี่ยวหรือไม่
คำถามที่พบบ่อย
ลมพิษเกิน 6 สัปดาห์เรียกว่าอะไร?
แนวทางปี 2022 และ AAAAI เรียกว่า chronic urticaria เมื่อมีปื้น angioedema หรือทั้งสองอย่างนานกว่า 6 สัปดาห์ อาจเป็นทุกวันหรือเป็น ๆ หาย ๆ
Chronic urticaria แปลว่าแพ้อาหารหรือไม่?
โดยทั่วไปไม่ใช่ AAAAI บอกว่า chronic spontaneous urticaria มักไม่ได้เกิดจากภูมิแพ้ British Association of Dermatologists ไม่แนะนำให้งดอาหารเป็นกิจวัตร ถ้าประวัติชี้ว่าอาหารตัวหนึ่งแล้วขึ้นซ้ำในช่วงเวลาที่สัมพันธ์กัน จึงค่อยตรวจเพิ่ม
ทำไมตรวจแพ้แล้วไม่เจอ?
เพราะโรคนี้จำนวนมากไม่มีตัวกระตุ้นเดียวให้แผงตรวจอาหารเจอ การตรวจภูมิแพ้กว้างโดยไม่มีประวัติไม่ใช่ขั้นแรกของแนวทางปี 2022
ลมพิษขึ้นตอนกลางคืนเพราะอะไร?
ช่วงเวลาอย่างเดียวไม่บอกสาเหตุ DermNet บอกว่าปื้นอาจมาเป็นบางช่วงของวัน ให้จดเวลาไว้ให้แพทย์ดูร่วมกับความร้อน เหงื่อ และการเกา
อาบน้ำแล้วขึ้นแปลว่าแพ้น้ำหรือไม่?
ยังไม่ใช่ น้ำเป็นตัวกระตุ้นของ aquagenic urticaria ซึ่งพบไม่บ่อย ความร้อน เหงื่อ การถู และเสื้อรัดเป็นคนละแบบ ต้องจดรายละเอียดก่อนสรุป
ลมพิษแต่ละปื้นควรอยู่นานเท่าไร?
แนวทางปี 2022 บอกว่าผิวมักกลับปกติภายใน 30 นาทีถึง 24 ชั่วโมง AAAAI และ DermNet ใช้ขอบ 24 ชั่วโมงเช่นกัน angioedema อยู่ได้นานกว่า ถึง 72 ชั่วโมง
ทิ้งรอยคล้ำยังเป็นลมพิษได้ไหม?
รอยจากการเกาเกิดขึ้นได้ แต่ AAAAI บอกว่าปื้นลมพิษทั่วไปไม่ทิ้งรอยหรือช้ำเมื่อยุบ ถ้าปื้นเดิมอยู่เกิน 24 ชั่วโมงแล้วทิ้งรอยช้ำ ให้แพทย์ดู ไม่สรุปจากรูป
Urticarial vasculitis ต่างจากลมพิษอย่างไร?
British Association of Dermatologists บอกว่าปื้นมักอยู่นาน อาจเจ็บมากกว่าคัน และบางครั้งทิ้งรอยช้ำ การยืนยันใช้ชิ้นเนื้อ ไม่ใช่ชื่อที่ให้จากรอยคล้ำอย่างเดียว
ต้องตรวจเลือดอะไรบ้าง?
แนวทางปี 2022 จำกัดที่ความสมบูรณ์ของเม็ดเลือดแบบแยกชนิด และ CRP หรือ ESR ในหน่วยเฉพาะทางอาจเพิ่ม IgE รวมและแอนติบอดีต่อไทรอยด์เปอร์ออกซิเดส British Association of Dermatologists ให้ตรวจเมื่อมีเหตุ ไม่ใช่แผงเดียวกันทุกคน
ยาแก้แพ้ต้องกินทุกวันหรือไม่?
แนวทางปี 2022 ให้ยาต้านฮิสตามีนรุ่นที่สองที่ง่วงน้อยกินทุกวันเพื่อกันปื้น ไม่ใช้แบบกินเฉพาะตอนคันเป็นแผนหลัก ขนาดเป็นของแพทย์
ถ้ายาแก้แพ้ไม่เอาอยู่มีขั้นต่อไปไหม?
มี แนวทางปี 2022 ไปที่ omalizumab แล้วจึงพิจารณา ciclosporin ถ้ายังไม่พอ หน้า AAAAI ปี 2026 ยังเอ่ย dupilumab และ remibrutinib การเลือกและขนาดเป็นของแพทย์ หน้านี้ไม่ให้เพิ่มยาเอง
ต้องตรวจไทรอยด์ไหม?
ไม่ใช่ทุกคนในทุกคลินิก แนวทางปี 2022 ใส่แอนติบอดีต่อไทรอยด์ไว้ในชุดของหน่วยเฉพาะทาง British Association of Dermatologists บอกว่าอาจมีประโยชน์ เพราะมีความสัมพันธ์ ไม่ได้แปลว่าผื่นเรื้อรังทุกคนเป็นโรคไทรอยด์
เมื่อไรต้องไปฉุกเฉิน?
ปาก ลิ้น หรือคอบวมทันที หายใจลำบาก กลืนลำบาก สับสน เป็นลมจนปลุกไม่ตื่น หรือเด็กตัวนิ่ม ให้โทร 1669 ตามรายการของ NHS ผื่นเรื้อรังที่นัดติดตามไม่ใช่รายการนั้น
แหล่งที่เปิดในรอบนี้
- Zuberbier T, et al. EAACI/GA²LEN/EuroGuiDerm/APAAACI urticaria guideline. Allergy. 2022
- Sabroe RA, et al. British Association of Dermatologists guidelines for chronic urticaria 2021. Br J Dermatol. เผยแพร่ครั้งแรก 13 พฤศจิกายน 2021
- AAAAI. Hives and angioedema overview. 18 มิถุนายน 2026
- DermNet. Chronic spontaneous urticaria
- NHS. Hives. ทบทวน 26 เมษายน 2024
ขอบเขตของหน้านี้
หน้านี้เป็นข้อมูลทั่วไปจากแหล่งที่เปิดในรอบนี้ ไม่วินิจฉัยจากรูป ไม่ให้ขนาดยา และไม่ให้ผู้อ่านเพิ่มยาต้านฮิสตามีน omalizumab หรือ ciclosporin เอง ถ้ารอยคล้ำหรือปื้นที่อยู่นานทำให้สงสัยโรคอื่น ให้แพทย์เป็นผู้ตรวจ